Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 08:59

Qırım mayağı – Rusiä belän Ukraina arasındağı çirattağı nizaq säbäbe


Rusiä belän Ukraina arasında yaña nizaq. Bu yulı ul gaz bäyäläre tügel, ä Qırımdağı ber mayaq tiräsendä. Uzğan atna Yalta portı räsmiläre Rusiäneñ Qara diñgez flotı qullanıp kilgän mayaqnı basıp aldı. Şuşı ğämäl Mäskäw belän Kiev arasında diplomatik bäxäskä säbäp buldı.

Räsmi Mäskäw bu ğämälgä bik açulı mönäsäbät belderde, Rusiä flotınıñ milegen basıp alu dip atadı häm mayaqnı kiçekmästän qaytarırğa taläp itte. Qarşı yaq - bu mayaq Rusiäneñ diñgez köçläre qullanğan navigatsiä cihazlarınıñ berse, läkin ul anıñ milege tügel digän cawap qaytardı. Äytkändäy, Qara diñgez flotı sovet çorınnan birle qullanıp kilgän 101 şundıy cihaznıñ 66sı inde Ukraina qulında.

İñ qızığı şul, bu bäxästä ike taraf ta ber ük dokumentqa tayana – 1997 yılnıñ 28 Mayında tözelgän xökümät-ara kileşügä.

Rusiäneñ Saqlanu ministrı Sergei İvanov, bu mayaqnı xättä qulğa qoral alıp saqlarğa çaqırdı. "Qara diñgez flotınıñ Ukrainadağı, Qırım respublikasındağı navigatsiä cihazları, şul isäptän Yalta mayağı da, 1997 yıl kileşüendä telgä alınğan. Şuña kürä Ukraina yağınıñ bu mayaq ber qayda da telgä alınmağan diyüe yalğan," di Rusiä ministrı.

Çınbarlıqta mäsälä alay ciñel tügel. Uzğan atnakiç Rusiäneñ Nezavisimaya gazetası kileşüneñ 2nçe sanlı quşımtasın tabıp bastırdı. Yalta mayağı näq menä şunda telgä alına, Ya-13 digän isem astında. Häm bu mayaq, başqa cihazlar belän bergä, Rusiä belän Ukrainanıñ urtaq qullanılışında dielgän. Şul uq quşımtada, Rusiä flotı qullanaçaq navigatsiä cihazları isemlege, ayırım kileşüdä xäl iteläçäk digän cömlä bar. Läkin andıy kileşü axır çiktä tözelmägän.

Ukraina Tışqı eşlär ministrlığı süzçese Vasil Filipçuk, Ya-13-neñ Yalta mayağı buluına ğomümän şik belderde. Ul quşımtada fäqät Sevastopol cihazları sanalğan, alar Yaltadan 80 çaqırım yıraqlıqta, dide ul. Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Volodimir Ohrızko bu qarşılıqnı çişü öçen başta bar cihazlarnı barlap çığarğa kiräk dide. "Bezgä inventarizatsiä ütkärergä kiräk. Bu Rusiäneñ dä mänfäğätendä, ul moña ayaq çalmas dip ömetlänäbez. Çalsa – bu Rusiäneñ üz östenä alğan yöklämlären bozu bulaçaq," di ministr urınbasarı.

Qara diñgez flotı qullanğan cihazlarnı barlaw kiräklegen Kiev, uzğan yılnıñ dikäberendä, Mäskäw gaz bäyäsen arttıraçağın äytkäç, kütärep çıqtı. Qayber säyäsätçelär navigatsiä cihzaların "gaz suğışında" qoral itep qullanırğa täqdim itte.

1997 yıl kileşüe nigezendä Rusiä flotı Qırımda 2017 yılğa qädär qalaçaq, arenda bäyäse - yılına 98 million dollar. Ämmä bu summanı Rusiä aqçalata tülämi, ul Ukrainınıñ Rusiägä bulğan burıçınnan sızılıp bara.

Ul arada Ukrainanıñ qayber mäglümät çaraları fikerençä, bu arenda bäyäse - Rusiä admiralları Qırım cirlären häm cihazların xosusıy şirkätlärgä, şul isäptän säyäxät agentlıqlarına qulanışqa birep eşlägän aqça belän çağıştırğanda - ber tamçı ğına. Rusiä flotınıñ mäşxür yal itü urını bulğan Qırımda 18 meñ hektar cire bar. Ukrainanıñ Student Tuğanlığı oyışması fikerençä, Ukraina büdjetı bu cirlärdän yılına 3 milliard dollar qazana alır ide. Qısqası, küplär fikerençä, Rusiä flotınıñ Ukainada toruı zur zıyan kiterä.

Mayaq cancalı cirle räsmilär başlanğıçımı, ällä moña Kiev ilhamlandırğanmı – äytüe qıyın. Niçek kenä bulmasın, bu nizaq prezident Viktor Yuçenko''ğa faydağa sıman.

Rusiä belän ireşelgän gaz kileşüennän soñ anıñ ildäge abruyı şaqtıy töşte. Gaz bäyäsen 2 tapqır arrtırğan bu kileşüne Yuşenkonıñ elekke tarafdarı Yulia Tmoşenko il mänfäğätlären satu dip atadı.

Belgeçlär fikerençä, Martta ütäçäk parlament saylawları aldınnan Yuşenko başqa yomşaqlıq kürsätä almıy, şul isäptän mayaq mäsäläsendä dä. Ukrainanıñ Rusiä belän mönäsäbätläre bu saylawlarda da qaynar mäsälä bulır dip kötelä.

Ali Gilmi
XS
SM
MD
LG