Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 21:32

Omskida tatar tele uqıtunıñ torışı


Küptän tügel xalıqara tuğan tel köne bilgelänep ütte. Tuğan teleneñ bügenge köndäge xaläte öçen bitaraf bulmağan tatarlarnı “Bötendönya külämendä söyläşer öçen uñaylı bulğan 14 tel arasına kertelgän ğäziz ana telebez bügen ni xäldä, ul yuğalmasmı, cir yözendä saqlanıp qalırmı”, digän sorawlar borçımıy qalmıydır. Sorawlar, älbättä, qatlawlı häm urınlı. Xäzerge köndä Tatarstannan çittäge töbäklärdä tatar teleneñ torışı ayanıç xäldä buluı yäşeren tügel. Döres, qayber töbäklärneñ tatarlar tuplanıp yäşägän awıl-rayonnarında tuğan tel küpmeder däräcädä saqlanıp kilä. Ämma zur şähärlärdä ul yuğalu däräcäsendä. Omski yağında da tatar tele awır xäldä. Uzğan ğasır başında Omskida 11 tatar mäktäbe eşlägän bulsa, bügenge köndä anda tatar tele uqıtılğan ber genä mäktäp tä yuq. Bu turıda ölkä arxiv materialları belän eşläwçe tatar xäräkäte aktivistı Lälä Alimova bäyän itte. Ul uzğan ğasır başında ölkäneñ tatarlar artıq küp bulmağan rayonnarında da tatar mäktäpläre eşläwe turında da yazmalar tapqan.

Ämma 1930-nçı yıllardan bu mäktäplär yabıla başlağan häm 1953-nçe yılda Omskida soñğı tatar mäktäbe - Mullanur Vaxitov isemen yörtkäne yabılğan. Bügenge köndä Omskida tatar tele barı tik ber genä mäktäptä - 14-nçe sanlı ğomum belem mäktäbendä, fakul'tativ räweştä uqıtıla. Döres, awıl-rayonnarda eş berniqädär yaxşıraq. Qayber awıl mäktäplärendä tatar tele fän bularaq uqıtıla häm andıy mäktäplär etnomädäni komponentlı mäktäplär dip yörtelälär. Uqıtuçılarnıñ belemnären üsterü institutınıñ milli kadrlar bülege xezmätkäre Sluşaş xanım Rayıwa süzlärençä, 23 awılda mäktäp etnomädäni komponentlı statusın yörtä. Alarda uqıtu programmaları ber törle häm Rusiäneñ mäğärif ministrlığı tarafınnan raslanğan. Qayber mäktäplärgä Tatarstannan däresleklär dä cibärelgän.

Şulay itep, Omski yağında mäktäplärdä tatar tele bötenläy uqıtılmıy dip äytep bulmıy. Ämma yış qına tuğan telneñ yazmışı qıl östendä tora. Tevriz rayonınıñ Tuyçı awılında ozaq yıllar mäktäp direktorı bulğan, xäzerge köndä rayonnıñ mäğärif bülege mödire urınbasarı bulıp eşlägän Timerğali äfände Çalimov: “Qayber awıllarda tuğan tel problemasına mäktäplärneñ yabılu qurqınıçı dä östälä. Balalar sanı kimü säbäple, qayber urta mäktäplärneñ başlanğıçqa äylänüläre, yäki bötenläy yabıluları mömkin. Uraş awılında, mäsälän, elek mäktäptä 100-dän artıq bala uqığan bulsa, xäzer balalar sanı 20-gä dä citmi”, - di.

Ust'-İşem rayonınıñ Tibende awılında da uquçılar sanı yıldan-yıl kimi. Tel belgeçe bulmaw säbäple, inde 10 yılğa yaqın mäktäptä tuğan tel uqıtılmıy. Ä Tevriz rayonınıñ Kip awılı mäktäbendä, tatar tele belgeçe bulsa da, mäktäptä tuğan tel uqıtılmıy. Seber yağı dialektında söyläşkän balalarğa mädäni tatar tele çit tel kebek toyıla, di Tänzilä xanım Urazaleewa.

Menä şundıy, yomşaq itep äytkändä, şatlandırırlıq tügel tatar teleneñ torışı Omskinıñ küp kenä tatar awıllarında. Döres, ölkädä bulğan 66 tatar awılınıñ 23-yendä, mäktäptä tatar tele uqıtıla häm anda tel probleması qabırğası belän tormıy. Bu problemanı çişüdä Tatarstan yağınnan da, däresleklär cibärü, seminarlarğa, kiñäşmälärgä çaqıru kebek yärdämnär kürsätelä. Häm älbättä andıy oçraşular, aralaşular, fiker alışular bu yünäleştä berniqädär bulsa da alğa kiteş birmi qalmıy, ayıruça uqıtuçılarnıñ ruxi üseşlärendä. Menä xäzer dä Omskinıñ ber törkem uqıtuçıları mart azağında Qazanda ütkäreläçäk tatar tele uqıtuçıları qorıltayına barırğa cıyınalar. Anda alar üzläreneñ küp törle sorawlarına cawap işetergä ömetlänälär. Bu ömetlär aqlanırmı, qorıltay nindi näticälär birer, anı waqıt kürsäter.

Saniä Mirxaleeva, Omski

XS
SM
MD
LG