Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 15:37

Çeçnädä yäşeren törmälär – Helsinki Federatsiäse alarnı tikşerergä çaqıra


Bilgele bulğança, Yewropa Şurası Quşma Ştatlarnıñ Küzläw İdaräse (CIA) Yewropada yäşeren törmälär totqan, digän ğäyepläwlärne tikşerüen däwam itä. Baqsañ, andıy törmälär Rusiädä dä bar ikän. Xalıqara Helsinki Federatsiäse üzeneñ yaña xisabında Çeçnädä şundıy qanunsız törmälär buluı, sivil keşelärneñ anda cazalanuı turında xäbär itte. Federatsiä citäkçese Aaron Rhodes süzlärençä, bu Yewropanıñ keşe xoquqları turında konvesiäsen bozu bulıp tora. Rhodes CIA törmäläre belän bergä Çeçnä törmälären dä tikşerergä çaqırdı.

Venada urnaşqan Xalıqara Helsinki Federatsiäse xisabında şundıy törmälärdä utırğan çeçennarnıñ, yä alarnıñ tuğannarınıñ şähadätnamäläre kiterelgän. Alarğa qarağanda, yäşeren törmälär ikençe Çeçen suğışı başında, 1999 yılda uq buldırılğan. Soñğıları – şuşı yılnıñ April ayına qarıy. Xisapta äytelgänçä, başta bu törmälär ğadi çoqır räweşendä bulğan, soñnan nığıtılğan, sannarı da arta barğan. Xäzer bu totqarlaw üzäklären Rusiä xärbiläre häm Ramzan Qadırovqa buysınğan köçlär bergäläp kontrol itä. Federatsiä citäkçese Aaron Rhodes süzlärençä, Çeçen xalqı bigräk tä ikençelärennän örkep tora:

"Totqarlanğannarnıñ kübese – Qadırovqa quşılırğa telämägän yäşlär. Asılda, alarnıñ qotılu çarası da yuq. Qadırovqa quşılmağannar – urlana, andıylar inde yözlägän - şuşı üzäklärgä kiterelep cäzalana. Alardan törle cinäyättä, terorçıl, dini törkemnärdä qatnaşu turında şähadätnamälär taläp itelä. Cirle xalıqnıñ iñ qurıqqanı - şul" di Helsinki Federatsiäse citäkçese Aaron Rhodes.

Qorbannarnıñ berse, 2004 yılda totqarlanğan Şali yegete, radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegenä kiçergännären söyläde. Rusiä xärbiläre kiemenä kiengän 50läp keşe irtä belän anı öyennän alıp kitkän, küzlären bäyläp qıynağannar, elektr belän cazalağaç, çoqırğa bärgännär:

"8-10 metr tiränlektä çoqır, arqannan ürelgän basqıçı bar ide. Här 10-15 minut sayın mine tartıp çığarıp soraştılar, qıynadılar. Başta küzlär bäylängän ide, bäyne salsam – granata taşlıybız dip qurqıttılar. Çoqırğa soñğı tapqır töşkändä - küzlär çişelgän ide - miña qädär utırğan keşelär yazıp qaldırğan isemnärne kürdem" dip iskä ala Şali yegete.

Äytergä kiräk, Çeçnädäge yäşeren törmälär turında bu berençe xisap tügel. Räsmi Mäskäw moñarçı bu ğäypläwlärne kire qağıp kilde. Şuşı atnada Rusiä Yewropa Şurasınıñ Ministrlar komitetında räislek wazifasına kereşä. Şunı forsat itep, Helsinki Federatsiäse Yewropa Şurasın, CIA törmäläre belän bergä, Çeçnädäge yäşeren törmälärne dä tikşerergä çaqırdı. Federatsiä citäkçese süzlärençä, mondıy mäsälälärne xäl itmi torıp, Çeçnädä wazğiätneñ normalläşüe turında süz yörtep bulmıy. Bezneñ xisap – qorı tänqit kenä tügel, Yewropa Şurasınıñ şuşı xälgä iğtibarın cälep itep, bez Rusiägä bu mäsäläne çişüdä yärdäm itergä telibez, di Helsinki Federatsiäse citäkçese Aaron Rhodes.

ali ğilmi
XS
SM
MD
LG