Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 05:37

New Yorkta ciñel qoral säwdäsenä qarşı xalıqara konferensiä açıldı


Düşämbedä New Yorkta Berläşkän Millätlär ximayasında ciñel qoral belän qanunsız säwdä itügä qarşı köräşkä bağışlanğan konferensiä açıldı. 2 atna baraçaq bu çarada 177 ildän 2 meñnän artıq delegat qatnaşa. Konferensiäneñ maqsatı – Ğiraq, Äfğanstan, Çeçnä, Kaşmir kebek qaynar töbäklärgä qoral kontabandasın tuqtatı yulların ezläw.

Ciñel qoral, yağni mäsälän, avtomat, pistolet häm başqa şundıy işe ata torğan qoral kontrabandasına ni öçen şulay zurdan qubıp xalıqara konferensiä ütkärergä kiräk bulğan soñ? New Yorkta 2 atna baraçaq bu çarada BMOda Sri Lanka wäkile Prasad Kariyawasam räislek itä. Konferensiäneñ ähämiäten ul menä niçek añlattı:

"Bıyılğı konferensiä qanunsız ciñel qoralnı beterügä, keşe ğömeren saqlawğa bağışlanğan berençe şundıy zur çara bulıp tora. Bilgele bulğança, 90nçı yıllarda 49 ere konfliktnıñ 47sendä ciñel qoral totıp suğışqannar, ciñel kontarbandası moña eträgeç bulğan" di konferensiädä räislek itüçe Prasad Kariyawasam.

Dönyada ciñel qoral belän qanunsız säwdä itüne çikläw çaraları 5 yıl elek ütkän oçraşuda bilgelängän ide. Bıyılğı konferensiä şul çaralarnıñ ni däräcädä näticäle bulğanın tikşerä. Mäsäläneñ citdilegen kürsätü öçen tağın ber çağıştıru: bügen qara bazarda satılğan qoral küläme bar dönyada räsmi räweştä satılğan qoral külämen quıp citkän. Prasad Kariyawasam süzlärençä, bu qara bazarnıñ tamırın qorıtu bik awır, çönki ul qorallı konfliktlar, oyışqan cinäyätçelek, narktiklar, qimmätle metal kontrabandası kebek başqa käseplärne tuqlandırıp tora.

Ciñel qoral konflikt barğan urınnarğa qaydan kilä soñ? Jenevadağı xalıqara tikşerenülär institutında Ciñel qoral programması citäkçese Keith Krause süzlärençä, nigezdä ul başqa kofliktlarda qullanılğan yä berär il armiäseneñ qoral saqlanması kimetelgännän soñ barlıqqa kilän qoral:

"Rusiä, Quşma Ştatlar yä başqa citeşterüçelärneñ yaña qoralı anda siräk barıp citä. Bälki Qıtay çığarmadır. Nigezdä bu ber konflikttan ikençesenä küçep yärgän, törle saqlanmalardan taralğan qoral. Bu bik citdi mäsälä, moña qarşı saqlanu çaraları kürergä, Ukrainada şikelle artıq qoralnı yuq kiräk" di Keith Krause.

BMOnıñ 2006 yıl xisabına qarağanda, Ukrainada 7 millionnan artıq ciñel qoral bar ikän, yağni här xärbigä 6 mıltıq turı kilä digän süz. Könçığış Europanıñ başqa illärendä dä iske qoral sanı şul çama, yä kübräk. Äytik, NATOğa kergän Çexiädä ber xärbilgä 10 qoral turı kilä, Albaniädä 6.7. Ä menä Quşma Ştatlarda bu san ni barı 1.2.

Keith Krause süzlärençä, menä şul iskergän, qullanılmağan qoral satuçılar qulına eläkmäsen öçen anı yuq itergä kiräk. Ukrainada bu eş NATO partnerlıq programması qısalarında alıp barıla. Berük waqıtta belgeç qanunlı säwdäne dä ütä kürenmäle, tikşerep barmalı itergä täqdim itä.

BMO 5 ıyl elek buldırğan çaralardan soñ küpmeder täräqqiät bar dielä. 50 il bu ölkädä üzeneñ qanunnarın yaxşırtqan, 60ı qanunsız qoral saqlanmaların yuq itkän.

Ämmä dönyada barğan konfliktlarnı häm dä ciñel qoralğa bulğan ixtiacnı iskä alğanda, alda eşlise tağı da kübräk.

ali ğilmi
XS
SM
MD
LG