Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 01:03

AQŞ: Yuğarı mäxkämäneñ Guantanamo qararı – Bush idaräsenä kisätüme?


Quşma Ştatlar Yuğarı mäxkämäse, prezident Bushnıñ Guantanamo totqınnarı eşen tikşerü öçen maxsus xärbi komissiä tözergä wäkäläte bulmağan, digän qarar çığardı. Aq Yort monı ğadi protsedura mäsäläse dip añlatsa, başqalar bu qararnı Bushnıñ berayqlı idarä itü räweşen kire qağu dip bäyäli.

Yuğarı mäxkämä qararında äytelgänçä, xärbi komissiälär tözü öçen Bush Congresstan fatixa alırğa tieş bulğan, almağan ikän – dimäk, anıñ moña wäkäläte bulmağan. Alay da mäxkämä fikerençä, prezident monı xäzer dä eşli ala.

Şuşı qarar turında fikeren sorağaç, Bush, anı äle öyränäse bar, läkin administratsiä anı ütäyäçäk, dide: "Bez Yuğarı mäxkämägä buysınırbız, qararnı tikşererbez. Kongressnıñ qaraw mömkinlekläre kiñ, xärbi tribunallarğa qädär, bez alar belän eşlärbez" di amerikan prezidentı.

Mäxkämä qısalarında Guantanamodağı 450 totqınnıñ berse – Sälim Äxmät Hamdan eşe tikşerelgän. Çığışı belän Yämänle, törmädä inde 4 yıl utırğan Hamdan - Osama bin Ladennıñ yörtüçese bulğan. Yäşeren xärbi mäxkämä aldına bastırğannarı öçen ul Bush administratsiäsen mäxkämägä birgän.

Küp kenä illärneñ citäkçeläre, şul isäptän Amerika tarafdarları, Bushnı Guantanamo törmäsen yabırğa çaqıra. Tänqitçelär, bu törmä Jeneva konvensiäse qağidälären boza, di. Şuşı ayda ğına andağı 3 totqın üzenä qul salğan.

Aq Yort süzçese Tony Snow da mäxkämä qararın äle öyränäse bar dide, läkin bu qarar Bush administratsiäseneñ strategiäsen kire qağa digän fiker belän kileşmäde. Anıñ süzlärençä, bu qarar fäqät Aq Yortnıñ mäxkämälär belän eş itüenä qarata fiker ayırmalıqları buluın açıqlağan: "Yuğarı mäxkämä komissiälärneñ tözelü räweşe belän kileşmäwen äytte häm dä qayber eş itü qağidälären bilgeläde" di Aq Yort süzçese.

Ämmä New York universitetında säyäsi fännär professorı Robert Spitzer, bu añlatma çınbarlıqtan bik yıraq tora di. Anıñ süzlärençä, Yuğarı mäxkämä şuşı qararı belän Amerikanıñ ike möxim nigezen qabat raslağan – xakimiät büleneşen häm qüät bizmänen. Berençedän, xakimiät 3 tarmaqqa bülengän – başqarma (yağni, prezident), qanun çığaru, mäxkämä. İkençedän, alar ber-berseneñ eşenä, wäkälätenä tıqşınmıy. Yuğarı mäxkämä fäqät şuşı prinsipnı saqlağan di professor Spitzer:

"Xäzerge prezident üzenä bik küp wäkälät aldı, suğış mäsäläsendä genä tügel. Mäxkämä aña xakimiät büleneşe häm qüät bizmäne turında iskärtte. Yağni monda Mäxkämä xoquqı da Kongress cawaplılığı turında da qatı itep äytelgän"di professor Spitzer.

Kiläçäktä närsä bulır? Prezident Kongresqa möräcäğät itä ala. Anda küpçelege respublikannar, läkin bu fatixa bulaçaq digän süz tügel. Bush idaräse belän qänäğät bulmawçılar arasında respublikannar da bar. Monnan tış prezident bu eşne federal mäxkämälärgä, yä xärbi mäxkämälärgä cibärä ala. Nindi genä yul saylamasın, di professor Spitzer, Bush bu mäsälädä Yuğarı mäxkämä belän qabat bäxäskä kerä almıy.

ali ğilmi
XS
SM
MD
LG