Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 05:20

Şartnamä qabul itelerme, yuqmı?


19 ğinwarda uzğan utırışta Rusiä däwlät şurası üzeneñ yumartsızlığın kürsätte. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üz tuğan könenä Rusiä belän Tatarstan arasındağı şartnamägä qul quyılır dip büläk kötkän ide alardan. Ömetlär yuqqa bağlanğan. Ä bit Tatarstan citäkçelege tarafınnan anı tözergä 3 yıl waqıt, küp tırişhlıq, xezmät sarıf itelgän. İke prezident ta imzalawğa qaramastan, Tatarstan belän federal üzäk arasındağı wäkälätlärne büleşü şartnamäse, däwlät şurası tarafınnan qabul itelep betä almıy. Vladimir Putin isä şartnamä belän cäy axırında uq kileşkän bulsa da, üz imzasın 4 noyäber könne genä quyğan. İsegezgä töşeräbez mondıy şartnamä 10 yılğa dip, berençe märtäbä 1994 yılnı tözelgän ide. Anıñ näticäsendä zamanında Respublika xälläre şaqtıy yaxşırdı. Äle 1990 yıllarda Tatarstan sänäğät quäteneñ 2% ğına Tatarstannıqı bulğan. Xäzer isä keremneñ 95% respublika qaramağında. Rusiä prezidentı 2010 yılğa ilneñ tulayım tovar citeşterüne 2 tapqırğa arttırırğa kiräk digän ide. Başqalar monı küptän onıttı, ä Tatarstanda quyılğan plannı üti. Respublikada bu kürsätkeçneñ yuğarı buluı, “Tatneft”, “Nicnekamskneftexim”, “Taif”, “Qamaz” kebek zur berläşmälär buluı belän bäyle. Alar salımnı Mäskäwgä tülämäsälär, kerem kürsätkeçläre tağın da yuğarıraq bulır ide dilär belgeçlär.

Zvezda Povolj'ya gäciteneñ 8 fevral sanında Räşit Äxmätov bolay dip yaza. “Rusiä prezidentı ilne berdäm itterep saqlap qala aldım digändä ul Çiçnä belän Tatarstannı küzallıy. Şunısı bar, ägär Çiçnä Rusiä, suğış yärdämendä üzeneke itsä, Tatarstan isä, bu xälne başqaçaraq, keşelekleräk xäl itte. Tatar suverinetetı – zur aqçalarğa almaşına. Mondıy kileşüdän ike yaq ta barı tik otışta ğına qala. Bügen isä Qazan Rusiäneñ könbatış baş qalası dip sanalırğa xaqlı. Könnän kön anıñ abruyı arta bara.”. Bu Zvezda Povolj'ya gäcitennän özek ide.

Tatarstannıñ üseş yulın tağın da nığıtu maqsatınnan, Respublika belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü şartnamäse, 9 fevral’dä bulaçaq utırışta qabul iteler dip kötelä. Tatarstan öçen älege dokumentnıñ uñay häm tiskäre yaqları nidä. Bu sorawlarnı bez Tatarstan prezidentı yärdämçese Rafail Xäkimovqa yulladıq.

Barıber ul bulaçaq dip uylıy, irtägäme, bügenme, ber aydanmı. Uñay yaqlar bar inde anda älbättä. Federalizmnı alğa iltä, şartnamäneñ 9 maddäseneñ bezgä konkret faydası bar. Küp bulmasa da ul bezneñ faydağa bit inde. Qabul itelmäsä, tiskäre yağı närsä inde. Bez inde küp närsäne eşlädek, şuña da artıq xafalanmıybız.Läkin şartnamä kiräk.

Yaña şartnamä nigezendä Tatarstan belän Rusiä xökümäte, iqtisadi, ekologık, mädäni häm başqa qayber respublika üzençäleklärenä bäyle ölkälärenä kileşülär tözeläçäk. Rusiä däwlät duması Oleg Morozov süzlärenä qarağanda yaña şartnamä elenkesennän şaqtıy ayırılaçaq. Älege şartnamä nigezendä Respublika federal' üzäk belän mönäsäbätlärne üze köyli alaçaq. Bügenge köndä şundıy uq şartnamä Çiçnä respublikası belän dä tözelgän. Tatarstannıñ üzenä genä mondıy şartnamä alu älbättä Rusiäneñ qayber töbäk citäkçeläreneñ eçen poşırdı. Niçekinde ber Tatarstan ğına ayırım şartnamä tözi. Başqa ölkä häm respublikalar moña sabır ğına qarap torsa, Başqortstan xakimiäte bezgä dä şundıy uq şartnamä bulmasa, bu federalizmnı cimerü bula dip xat audıra başladı. Maxsus ictimaği oyışmalar “Mı za Rossiyskiy federaliz” diep piketqa çıqtı. Ä Mortaza Räximov näq şuşı oyışmalarnı häm alarnıñ piketların yaqlawın räsmi räweştä tanıdı. 1992 yılğı federal kileşüdä Başqortstan imza quyıp, yäşeren östämä portoqol imzalağannarın da onıtqan bulıp sabıştı. Ä Sergey Mironov isä üze bik xörmät itkän Vladimir Putinnnıñ imzası yaña şartnamädä buluğa qaramastan, anı tänqitli başladı. Belgeçlär farazınça Mironovnı üze citäklägän firqäneñ Tatarstanda ternäklänep kitmäwe borçıy. Tatarstan belän Rusiä arasında älege şartnamäne tözer öçen, kem qarşı. Prezidentı yärdämçese Rafail Xäkimov şul xaqta.

Bötenese qarşı ide başqa, läkin Putin quydı bit qulın. Monda menä Mironovtan başqa qalğannarı bolay tınıç qına. Ä Başqortostanmı, kemme anısı bit inde anıñ bezgä qağılmıy. Alar da tözseñ andıy şartnamä.

Tatarstan belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü şartnamäse 9 fevral’dä uzaçaq däwlät şurası utırışında qabul iteläçäkme, yuqmı, monısı bilgesez. Şunısın äytergä kiräk, Rusiä başlığı Boris Yel'sin bulğanda, ilneñ 46 töbäge belän mondıy şartnamä tözelgän bulğan. Citäkçelekkä Vladimir Putin kilgäç, mondıy kileşülärneñ sanı kimü genä tügel, ä 28 kileşü kire tarqatılğan. Alay da Tatarstan citäkçelege, şartnamäneñ qabul itelüenä ömetlär bağlıy.

Ğädel Galämetdinov

XS
SM
MD
LG