Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 11:21

Qatarda AQŞ-İslam Dönyası Forumı ütte


Quşma Ştatlar belän İslam dönyası arasındağı upqınnıñ säbäpläre närsädä? Annan çığu öçen närsä eşlärgä kiräk? Qatar başqalası Dohadada ütkän Quşma Ştatlar-İslam dönyası forumı dip atalğan cıyında qatnaşuçılar 3 kön buyı şuşı sorawlarğa cawaplar ezlädelär. Düşämbe könne tämamlanğan bu cıyında Quşma Ştatlardan häm 30-dan artıq möselman ilennän säyäsätçelär, ğalimnär, cämäğät eşlekleläre, barlığı 200läp keşe qatnaştı.

İslam dönyası belän añlaşu, Könçığış belän Könbatış arasında küper qoru, mädäniätlär arasındağı upqınnan çığu yulların elzäw soñğı waqıtta könüzäk mäsälägä äylände sıman. Şuşı maqsatlarda ber-ber artlı törle xalıqara çaralar ütä. Küptän tügel İstanbulda Tatarstan prezidentı räistäşlegendä Rusiä-İslam dönyası digän startegik törkemneñ 3nçe utırışı uzdı.

Ä menä Quşma Ştatlar-İslam dönyası forumı dip atalğan cıyın Qatar başqalası Dohada inde 4nçe tapqır ütkärelde. Bu cıyınnarnı Quşma Ştatlarnıñ İslam dönyasına qarata säyäsäte belän şöğellänüçe Washingtondağı Brookings İnstitutı qarşındağı Saban üzäge belän bergä Qatar xökümäte oyıştıra.

Cıyınnıñ berençese 2004neñ Ğinwarında uzğan ide. 11 Sintäber höcümnärennän soñ AQŞ belän İslam dönyası arasında tuğan qarşılıqlarnı çişü niäte belän. 3 yıl eçendä bu qarşılıqlar ber qaya da kitmägän, kiresençä, arta ğına barğan. Monı cıyılış barışında iğlan itelgän fiker beleşü näticäläre dä rasladı.

Quşma Ştatlarnıñ säyäsi tikşerenülär programı citäkçese Steven Kull süzlärençä, Amerika belän İslam dönyası arasındağı uqınnıñ tiränäyüe öçen amerikannarnıñ kübese Bushnıñ tışqı säyäsäten ğäyepli. İzrail-Fälästin nizağı häm dä Ğiraq suğışı moña ayıruça zur öleşe kertä dip sanıy. Kull süzlärençä, soraşuda qatnaşqan amerikannarnıñ 60%tı, amerikan ğäskärläreneñ Ğiraqta toruı tınıçlıqqa tügel, nizaqnıñ köçäyüenä kiterä digän.

Maryland Universitetı professorı Shibley Telhami ğäräp illärendä ütkärelgän tikşerenülär belän tanıştırdı. Anıñ mäğlümätlärenä kürä, xäzer ğäräp dänyasında iñ zur näfrät uyatqan şäxes – amerikan prezidentı George Bush ikän. Ul bu bäygedä İzrail premier-ministrı Ehud Olmertnı da uzıp kitkän.

Ä menä iñ ixtiram itelgännär isemlegendä berençe urında Xizballa citäkçese Xäsän Nasrulla, annan soñ Fransiä, İran, Venezuela prezidentları kilä. Äl-Qaidä citäkçese Osama bin Ladennıñ möselman dönyasında abruyı kimegän.

Cıyınnıñ yomğaqlaw utırışında delegatlar, ägär Quşma Ştatlarnıñ çınlap ta üze belän İslam dönyası arasındağı upqınnı kimetäse kilä ikän, alar tışqı säyäsäten üzgärtergä, dönyada xakimlek itü niätennän baş tartırğa tieş, digän näticä yasadılar.

Xalıqara möselman ğalimnäre berlege prezidentı şäyx Yosıf Äl-Qaradawi, Amerikağa İslam dönyası belän yaqınayırğa 5 kirtä qoma çawlıy dip belderde: xakimlek itü teläge, ğadelsezlek, belem citmäw, saranlıq häm näfrät. Anıñ fikerençä, möselmannar arasında Amerikağa qarşı käyeflär artuına Quşma Ştatlar üzläre ğäyeple. Sovetlar Berlege cimrerlgännän soñ alar öçen İslam berençe doşmanğa äylände dide ul.

Qaradawi süzlärençä, ägär Amerika möselmannarğa yöze belän borılsa, ul alarnıñ yöräklären ber köräşsez yawlap ala ala, Amerika berençe adımın atlasa, möselmannar qarşı adım atlayaçaq.

Xalıqara ğölämälär berlege prezidentı, Quşma Ştatlarnı üz milliardların dönyanı yawlawğa tügel, ä 3nçe dönya illärenä yärdämgä sarıf itergä çaqırdı.

Ali Ğilmi
XS
SM
MD
LG