Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 11:43

Tatar FMMA-neñ III Bötenrossiä xisap-saylaw konferensiäse REZOLYUTSİÄSE


Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäseneñ (TFMMA) III Bötenrossiä xisap-saylaw konferensiäse tatar xalqınıñ tarixi Watanı bulğan Rossiä Federatsiäsendä böten tatar etnosınıñ yazmışın bilgeli torğan üzgäreşlär baruın bilgeläp ütä. Rossiä tatarları ilneñ sotsial'-iqtisadıy häm mädäni üseşenä zur öleş kertälär, däwlätçelekne nığıtuğa häm cämğiättäge tatulıqnı, totrıqlılıqnı saqlap qaluğa yärdäm itälär. Tatar xalqınıñ ruxi häm metodik üzäge bularaq, Tatarstan Respublikasınıñ fänni-intellektual' resurslarına häm mädäniät-mäğärif uçrejdenielärenä tayanıp, Bötendönya tatar kongressı qararları nigezendä tatar milli-mädäni avtonomiäläre üz eşçänleklärendä milli traditsiälärne, tellärne häm mädäniätlärne saqlap qalunı häm üsterüne garantiälänüçe konstitutsiäçel normalarnı ğämälgä aşıralar. "Milli-mädäni avtonomiälär turında" Rusiä Federatsiäse Zakonı qabul itelgännän soñ uzğan 10 yıl eçendä Rusiä tatarlarınıñ eksterritorial' etnomädäni strukturası ideyäneñ eçtälege tağın da bayıtıldı. Tatar milli-mädäni avtonomiäläre (MMA) tatar etnomädäni oyışmaları arasında oyışqanraq häm yoğıntılıraq köçkä äverelde. Federatsiäneñ 25 subyektında tatar regional' MMA tözelde häm eşli. 2002-2007 yıllarda ilneñ 36 regionında eşläp kilüçe cirle milli-mädäni avtonomiälärneñ ähämiäte arttı häm ğomumi sanı işäyde. Regional' xakimiät häm cirle üzidarä orğannarı belän tığız xezmättäşlek itep, cirle MMA şähärlärdä, mikrorayonnarda, munitsipal' berämleklärdä 200 dän artıq tatar xalqınıñ mädäniäten, mäğärifen üsterü, milli traditsiälären propagandalau belän şöğellänä. Ul'yanovsk, İvanova, Omsk, Tömän, Mäskäw ölkälärendä häm Mäskäw şähärendä, Udmurtiä häm Başqortostan respublikalarında MMAlar ayıruça uñışlı häm berdäm eşli. Tatarstan Respublikasınıñ mädäniät, mäğärif uçrejdenieläre, massaküläm mäğlümat çaraları, şähär häm rayon administratsiäläre yärdämendä Rossiä regionnarıyndağı tatar milli-mädäni oyışmaları, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı belän berlektä, Saban tuyı milli bäyrämen häm başqa mädäni tamaşa çaraların, sport yarışların uzdıralar. Tatarstan häm Rossiä regionnarı xaqimiät orğannarı yärdämendä, Tatarstan Respublikasınıñ yuğarı uqu yortları belän berlektä, milli-mädäni avtonomiälär tatar sıynıfların häm mäktäplären açu, tatar yäşläre wäkillären Tatarstan Respublikasınıñ yuğarı uqu yortlarına uqırğa kertü, alarda milli üzañ tärbiäläw buyınça çaralar kürälär. Etnomädäni oyışmalarnıñ federal' häm töbäk däwlät xakimiäte orğannarı belän üzara xezmättäşlegen üsterü, Tatarstan belän xezmättäşlekne kiñäytügä barlıq töbäk milli-mädäni avtonomiälär wäkilläre kergän Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäse Sovetı sizelerlek öleş kertä. Konferensiä delegatları sotsial'-iqtisadıy reformalar, xakimiät sistemasın nığıtu, ictimaği-säyäsi köçlärne aktivlaştıru, mädäniät, mäğärif, mäğlümat kanallarınıñ böten infrastrukturasın, gumanitar uçrejdenielärneñ eşçänlek prinsipların üzgärtü häm globalizatsiäläüneñ yaña küreneşläre milli-mädäni avtonomiälär aldında Rossiä tatar cämäğätçelege eşçänlegen tamırdan üzgärtüne taläp itä torğan qatlawlı burıçlar quya dip sanıylar. Tatar federal' MMA gömumrusiä häm bötendönya tatar cämäğätçelege qısalarında eş itep, regional' häm federal' däräcädä tatarlarnıñ mänfägat'lären tağın da näticäleräk yaqlarğa, saylaw kampaniäläre barışına yoğıntı yasarğa häm grajdanlıq cämğiäten torğızudağı başqa möhim mä’sälälärne xäl itärgä sälätle. TFMMA Sovetınıñ xisap dokladında häm delegatlarnıñ çığışlarında Rusiä tatarlarınıñ näticäle eşli torğan gomumfederal' strukturasın torğızu ozaqqa suzıla dip bilgeläp ütelä. TFMMA Sovetı uzğan çorda üz xezmätkärlärennän torğan apparatı häm möstäkıyl' byudjetı bulğan möstäkıyl başqarma orğan tözi almadı. Näticädä, "Milli-mädäni avtonomiälär turında" Rusiä Federatsiäse Zakonında bilgelängän mömkinlek tulı külämdä faydalanılmıy, regionnardağı etnomädäni protsesslarnı koordinatsiälätü, regional' häm cirle avtonomiälärgä mäğlümatı-metodik yärdäm kürsätü buyınça TFMAA Sovetı mömkinlekläre häm wäqälätläre ütälmiçä qala. TFMAA Sovetınıñ yaña sostavına regionnardağı wäzğıätkä yoğıntı yasaw häm federal' zakon çığaru, başqarma xakimiät orğannarı belän xezmättäşlek itü, matdi häm mäğlümatı resurslarnı tuplaw buyınça xälitkeç häm maqsatçanraq eş alıp barırğa kiräk. Milli-mädäni avtonomiälär qayber regionnarda federal' zakonnarnıñ ütälmäwen, MMA qısalarında çinovniklarnıñ milli mädäni üseş ideyälärenä, milli mäğärif, mädäniät mä’sälälären xäl itügä qarata konstruktiv bulmağan mönäsäbätlären bilgeläp ütälär. Başqortstan Respublikasında tatarlarnıñ cirle häm töbäk milli mädäni möxtariäten terkäwdän baş tartu, milli mäğärif, mädäniät, massaküläm mäğlümat çaraları üseşenä qomaçawlıq itü oçraqları bar. Rusiä Federatsiäseneñ küpçelek regionında tatar telendä tele radiotapşırular bik az qaldı yäisä bötenläy tuqtatıldı, milli gazetalar çığaruğa finans yärdäme kürsätelmi. Federal' däräcädä MMA problemaların xäl itü häm milli säyäsät buldırunı nigezsez räweştä suzu tiskäre rol' uynıy. Etnik ara mönäsäbätlär turında, federal' avtonomiälärgä yärdäm itü ölkäsendä däwlät säyäsäte nigezläre xaqında zakon proyektları häm täqdimnär, xakimiät orğannarı belän cämäğät oyışmaları arasındağı eşçänlekne cayğa saluçı normativ dokumentlar üz köçenä kermi. Mondıy wäzğıättä tatar MMA eşçänlegen aktivlaştıru, Tatarstan Respublikasınıñ näticäle innovatsion säyäsäte häm anıñ fänni-mädäni quäte tatarlar yäşi torğan regionnardağı häm, ğomumän, ildäge wäzğıätkä uñay yoğıntını köçäytergä sälätle. Konferensiä delegatları Rusiä tatarlarınıñ federal' xakimiät häm Tatarstan Respublikası, Rusiä regionnarınıñ idärä strukturaları orğannarı arasındağı wäqälätlärne häm cawaplılıqnı büleşü nigezendä üzara näticäle eşçänlekne xuplawların belderdelär. Rusiä Federatsiäse zakonnarı häm normativ aktları nigezendä xakimiät orğannarı häm milli-mädäni oyışmalar arasındağı wäqälätlärne häm wazıyfalarnı tögäl açıqlaw kiräklege bilgeläp ütelde. Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäseneñ III Bötenrusiä xisap-saylaw konferensiäse, TFMMA Sovetı räise R.S.Wälievneñ xisap notığın, kontrol'-reviziä komissiäse mäğlümatın iğtibarğa alıp, bötenrusiä konferensiäsendä qatnaşuçılarnıñ çığışlarına tayanıp häm Rusiä regionnarı MMA wäkilläre täqdimnären isäpkä alıp, tübändägelärne Rusiä Federatsiäse tatarları milli-mädäni avtonomiäläreneñ möhim burıçları dip sanıy: - demokratik reformalarnı xuplaw, küpmillätle federativ däwlät bularaq Rusiäne nığıtu, etnoslarnıñ tigezlegen, Rusiä xalıqlarınıñ tellären häm mädäniätlären saqlap qalunı garantiälänüçe Konstitutsiä häm Zakon nigezlämälären taypılışsız ütäw; - Ekstremizm küreneşläreneñ häm milli, dini cirlektäge ksenofobiäneñ teläsä nindi räweşlären ğayıpläw; - Rusiä Federatsiäse regionnarında milli-mädäni avtonomiälärneñ uñışlı eşçänlege öçen kiräkle zakonnar häm normativ dokumentlar qabul itügä, alarğa xoquqi häm matdi yärdäm itügä, regional' häm federal' MMAlarnı finanslawğa bulışlıq kürsätü; - Tatarstan Respublikasınıñ häm Rusiä Federatsiäseneñ xakimiät orğannarı arasında wäkälätlär büleşü häm eşlär almaşu turındağı şartnamä tözelüne xuplaw; - Rusiä tatarlarına gomumfederal' üseş programmasın häm tatarlar yäşi torğan regionnarda mäğärif sistemasın, mädäniät, massaküläm mäğlümat çaraların üsterü programmaların äzerläw; - Rusiä regionnarında yäşäwçe watandaşlarına, alarnıñ ruxi ixtıäcların qänäğätländerüdä Tatarstan Respublikasınıñ yärdämen kiñäytü, Tatarstan Respublikasınıñ mädäni-mäğärif häm fänni uçrejdenieläre mömkinleklärennän faydalanu; - tatar milli-mädäni oyışmalarınıñ Rusiä Federatsiäse regionnarı xakimiät orğannarı, Bötendönya tatar kongressı strukturaları belän tığız xezmättäşlege; - tatarlar yäşi torğan regionnarda regional' häm federal' tatar MMA Sovetlarınıñ aktiv qatnaşında xakimiät orğannarı häm Tatarstan Respublikası predpriätieläre belän mädäni häm eşlekle xezmättäşlekkä yärdäm itü; - eşquarlıq traditsiälären yañartuğa etärä torğan eşlekle xezmättäşlekne aktivlaştıru, tatarlar yäşi torğan regionnarda säwdä yortları, xezmät kürsätü ölkäse predpriätieläre çeltärlären kiñäytü; - Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäse Sovetı eşçänlegen kamilläşterü, üz başqarma strukturasın buldıru, regional' häm federal', cirle MMA Sovetlarınıñ matdi-texnik bazaların nığıtu; - Rusiä tatarları turında häm tatar etnomädäni oyışmaları torışı turında beleşmälär bazasın yañartu häm sistemalaştıru, Etnologik monitoring üzäge häm başqa fänni-tikşerenü uçrejdenieläre belän analitik eşçänlekne cayğa salu; - Rusiä Federatsiäse regionnarında tatar massaküläm mäğlümat çaraları çeltären üsterü, Rusiä tatarlarınıñ İnternet saytların häm portalın açu; - milli häm tarixi uzañ, säyäsi häm ğomumi kul'tura buldıru, yäş buınnı traditsiälärgä, mädäniätkä, telgä, dinneñ gumanlı qimmätlärenä cälep itü burıçlarınıñ östenlegen tä'min itü; - barlıq xalıq häm konfessiä wäkillärenä qarata tolerantlıq traditsiälären saqlap qalu häm üsterü. Konferensiä delegatları älege mä’sälälärne xäl itü barlıq milli-mädäni berläşmälärne konsolidatsiälägändä, Tatarstan Respublikası häm Rusiä Federatsiäse subyektları däwlät xakimiäte orğannarı belän tığız xezmättäşlek itkändä, şulay uq federal' üzäge yağınnan añlaw häm xuplaw tapqanda ğına mömkin, dip ışanalar. Bez cämğiätneñ barlıq saw köçlären konstruktiv xezmättäşlekkä çaqırıbız häm Rusiä Federatsiäsendä milli mäs'älä ilebezneñ barlıq xalıqları, här rusiäle mänfägatlärendä çişelergä tieş, dip ışanabız. Qazan şähäre 2007 yılnıñ 24 martı

XS
SM
MD
LG