Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 17:40

Qırğızstandağı säyäsi krizis qaya taba bara?


Qırğızstandağı soñgı säyäsi krizis xaqında, amerikalı Üzäk Aziä belgeçe Erik McGlinchey belän söyläştek. Ul George Masondağı Virginia universitetindä xökümät häm säyäsät professorı. Häm anıñ belän Qırğızstanda häm töbäktä bulğan demokratik üzgäreşlär häm täserläre turında äñgemä täqdem itärbez.

Ütkän atna Bişkäktä oppozitsiä wäkilläre tarafınnañ, Qormanbäk Baqievneñ prezidentlek wazifasınnañ kitüen, konstitutsiägä üzgäreşlär kertelüen häm waqıtınnan alda saylawlar ütkärelüen taläp itep uram cıyınnarı oyıştırılgan ide. Sez xaqimiät häm oppozitsia arasında mäsälälärne çisüdä nindi dä bulsa ber ömet bulaçağına ışanasızmı?

Bergä eş itärgä ömet bar dip uylim. Moña oxşaş xäl 2006-nçe yılnıñ közendä dä bulğan ide. Ul çaqta nigezdä kileşülärgä ireşelde dip bula. Premier-ministr Feliks Kulov üz wazifasınnañ kitkännän soñ, parlement Baqievkä kübräk buysına başladı. Qırğıztanda Äskär Aqayev waqıttınnañ uq inde kileşergä köçleräk teläktäşlek bar ide. Baıqev, Aqayevneñ yazmışın qabatlarğa telämi. Minem uylawımça, ul kileşü yağında. Ägär dä uzğan xällärne sez sabaq itep alasız ikän, sez xäzerge krizisqa da berär kileşengän çişeleş tabarğa tieşsez. Qırğızstandağı xäzerge säyäsi krizis nindi tiskäre näticälärgä kiterergä mömkin?

Bulğan waqiğälärgä xalıq küzlegennäñ qarasañ, anıñ iñ zur häm iñ küñelsez yağı demokratiägä ışanıçsızlıq tuu mäs''äläse. Bügen Qırğızstandağı xalıq demokratiä xaqında uylağanda - bulğan xällärne dä küz aldında totsaq, anıñ başında barı tik bilgesezlek, totrıqsızlıq qına uyılıp qala. Bu barı tik säyäsi tormışta ğına tügel, şul uq waqıtta iqtisad ölkäsendä kürenä. Yaña xakimiättäge elitalar alışqan sayın keşelär eşeñ yuğalta, tora bara sistemaga qarşı bötenläy ışanmıy başlıy. Qırğızstanda bulğan qarşı uram cıyınnarın niçek bäyälisez, faydağamı, yäisä zararğamı alar?

Keşelärdä, xakimiät alar qarşında xisap totmıy digän xis bar, çönki andağı üzgäreşlär saylawlar näticäsendä bulmadı. Bar närsä uramda xäl itelde. Şul isäpdän, Qırğızstannıñ kiläçägen bilgelägän keşelär bar xalıq tügel, alar sanı 10 meñ xätta 5 meñ tiräsendä genä. Şulay bulğaçtıñ ışanıçsızlıq tua. Bu inde berençe näticä.

Qırğızstandağı säyäsi üzgäreşlärneñ bütän Urta Aziä illärenä yoğıntısı niçek bulır?

Urta Aziädäğe bar bu xällär quldan ıçqına başlasa, ul töbäkne totırıqsızlıq biläp ala başlıy, dip uylim. Bez monı lälä inqilabı waqıtında yaxşı kürdek. 2005-nçe yılda bulğan bu inqilap, Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimovnıñ köçeñ tagı da arttırdı şikelle, häm ul Ändicanda bulğan fetnäne bik qatı bastırdı. Moña oxşaş demonstratsiä çaralarınıñ täsirlären başqa Urta Aziä illärendä dä kürep bula. Qırğızstanda bulğan xällärdäñ soñ, Taciqstandağı prezident saylawlarına küz salsaq, ul bik iğtibar belän küzätelde. Bu misallarnıñ artuın bez kiläçäktä dä küräçäkbez, çönki Urta Aziä elitaları Qırğızstanda bulğan xällärneñ üz illärendä qabatlanmawın teli. Bu töbäktäge autokrat bulğan xakimiätlärgä naçar yoğıntı bulıp tora.

Qaysıber küzätüçelär, Könbatış Qırğızstandağı demokratik üzgäreşlärne tieşle däräcädä yaqlamıy dip belderä. Sez niçek uylıysız?

2005-neñ mart waqiğäläre aldınnan AQŞnıñ Qırğızstandağı ilçese Steven Young bik açıq söyläşep, üzen konstruktiv itep kürsätte. Läkin soñınnan keşelär, Könbatış analistläre dä şul isäpdäñ, ilçe Youngnıñ Qırğızstan säyäsätenä kübräk tıqşına dip yalğıştı. Yaqlasa da, yaqlamasa da barıber ğayeple bulıp çığa. Reforma eşläre turında söyli başlasañ, sezne il eçendä häm xalıqara arenada däwlät eşenä tıqşına dip uyli başlayaçaqlar, ägär söylämäsän, bik küp keşe yuğarı maqsatlarğa iğtibar birelmi dip ğayepli başlıyaçaq. Amerika xäzerge waqıtta urta yulda, üz köyendä bara. Xakimiättäge elita häm cirle xalıqta, bezneñ eçke eşlärebezgä tıqşına digän uynı qabızmıyça İctimagi üzäklärgä yärdamen däwam itterep kilä. Minemçä, bu bik uk döres tügel. Şulayda, minem uylawımça bu, älege oçraqta iñ tormışçan strategiä.
XS
SM
MD
LG