Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 16:51

Mirsäy Ğarif: “Mäskäwdäge Blajennıy çirkäwe Qazanda mäçet bulası bulğan”


Mart ayında bez Mäskäwdäge Vasiliy Blajennıy xramı turında yazuçı arxitektor Mirsäy Ğarifnıñ qayber fikerlären citkergän idek. Ul anıñ pravaslau mädäniäte binası bulmawın raslarğa tırışa. Äle yaña ğına Mirsäy Ğarif Rusiä başqalasına barıp, üz waqıtında Napoleon Mäskäwne basıp alğanda bu nindi mäçet dip bäya birgän bu bina xaqında yaña materiallar da tuplap qayttı.

Marsel'' äfände, sez küptän tügel Mäskäwdä Vasiliy Blajennıy xramın kürep qayttığız. Bu xramnı Napoleonnıñ mäçetkä oşatuın, sez niçegräk taptığız? Oşağanmı ul mäçetkä , oşağan bulsa, närsäse belän oşağan ?

Älbättä, anıñ obrazında mäçet obrazı, häm anıñ 8 manaralı buluı. Çirkäwlär berqayçanda 8 manaralı bulmağan. 8 manaralı mäçetlär ul İstambulda, Törkiä , häm, ğomümän, şäreq dönyasında ğına iñ zur mäçetlär 8 manaralı bulğan.

İkençe dälil : anıñ bizäleşe. Anıñ matur itep törle töstä bizälgän gömbäzlärenä iğtibar itsägez, alarnıñ berse Qazan xanlığına , berse , Seber xanlığına , berse Ästerxan xanlığına, Qasıym xanlıqlarına häm başqa xanlıqlarğa bağışlanğanı kürenep tora .

Älbättä, anda şäreq arxitekturası, şäreq mädäniäte yata. Küp tikşerenüçelär bulğan, zamanında, xätta Fransiädän kilep Vioolle Ledyuk digän bik zur belgeç kitaplar yazğan. Läkin şul kitapnı çığarğan ul “Russkaya arxitektura”, dip. Çönki ul kitapnıñ eçtälegendä äytsä dä, ul monda tatar, törki, şäreq arxitektura nigezläre bar bit dip, böten dönyanı yaulap alğan urıs däwläte, ul xalıqlarnı ğına buysındırmağan , ul buysındırğan üzenä böten mädäni häm sänğät äyberlärne dä häm arxitektorlarnı da şulay eşlärgä mäcbür itkän.

Bu arxitekturanı enäsennän- cebenä tikşerä başlasañ, aña bik küp waqıt kiräk bulır ide. Ämma şulay da şunsın äytep kitäsem kilä. Bu xramnı , imeş- mimeş , Pskov masterları tözegän dilär.

Min ul dokumentnı taptım. Ul dokument ber iske kitap arasında ğına, rus ruxaniları tapqan ber dokument bulğan. Ul dokumentnıñ nösxäse Lenin kitapxanäsendä qulyazmalar bülegendä saqlana. Läkin ul dokumentta da äytelgän , bu şäreq bu Qazan tözüçeläre arxitektorlarınnan kilgän bina dip. Anda da bar, bu turıda mäğlümat .

Ä bu äyberlärne inde tora- tora 3-4 ğasır däwerendä maxsus töşerep qaldırıla häm bu arxitekturanıñ ürnäge gel rus arxitekturasınıñ ürnäge, dip kenä tanıla.

Anda ruxanilar cıyılıp çuqınmıylar. Anda kübräk ekskursiälär ütkärelä , ğomumän ul üze bina -muzey bit inde.

Tözekländerelgännän soñ ul xäzer bötendönyanıñ istälekle urınnarına kertelgän häykäl. Bu muzey- häykäl närsä belän qimmätle , çönki şuşı şäreq yünäleşendäge arxitektura belän bergä tözelgän häm anıñ masterları da bit, Şiräy isemle, anısı da anıñ çığışı belän tatar keşese. Bügenge köndä ul dön''yaküläm ber zur arxitektura istälege bulıp sanala. Mäskäwdä arxivlar bik küp. Şuşı arxivlarda bu xram turında yazılğan bik küp materiallar saqlana.

Şiräy turında min ayırım şäcärälärdän taptım bu keşe turında. Arxitektorı da anıñ elekke şäcärälärdä yazılıp kilgän, buınnardan- buınğa osta keşelär bulğan dip. Osta Xaci tarxan , Osta Şäyex Derbış, buınnan- buınğa kilgän ostalar näselennän çıqqan keşe bulğan ul Şiräy. Menä şuşı keşe turında mäğlümatnı min şäcärälärdän cıydım. Bu minem ezlänülärem. Menä şuşındıy osta bulıp, matur binalar tözegän keşelär turında , bälki kilep citkänder zamanalar, alarnıñ isemnären açıqlarğa.

Ğomümän, bu binanı tözegän waqıtta İdel buyınnan maxsus Yawız İvannıñ Ukazları belän 5меңләп osta cıyıp alıp kitkännär Mäskäwgä. Çönki bu obektnı ul çaqta tözer öçen yünläp äle Räsäydä kirpeç tä bastırılmağan bulğan. Mondıy obyektlarnı tözer öçen kirpeç zavodları tözü kiräk bulğan, başqa ostalar da cıyarğa kiräk bulğan. Şulay itep bu ber tözeleşkä zur iğtibar itelgän häm bik küp aqçalar sarıf itelgän.

Sez bu binanı 5000 keşe tözegän dip äyttegez, sez anıñ turında material tapmadığızmı Mäskäwdä?

Anıñ turında tarixçılarnıñ materialları da bar ide. Mäsälän, Sälim Agişev digän bik centekle belgeçneñ materiallarında , açıqtan açıq xätta 1553-1558 yıllarda şuşı cıyılğan xalıqnıñ xätta isäpläre dä bar, küpme xalıqnı cıyıp alğannar bezneñ İdel- Çulman buylarınnan.

Menä bu xram tözüçelärneñ üzläreneñ tarixları bik qızıq. Menä arxitektorlar elek miğmarlar, dip atalğannar. Şuşı miğmarnıñ çığışı İdegäy xan näselennän. Bu materiallar şulay uq tağın da şäcärälär dä dä kilä. İdegäy xan näselennän şulay uq Söyembikä xanbikä dä çıqqan. Menä şulay tikşerä başlağaçtan, isbatlıysım kilä çınnan da bu xram, ul ğadi genä xram bulmağan. Anı başta proyekt yasağannar, maxsus Qazanda tözergä, dip. Läkin anıñ çın dörese dä bu xram, bu mäçet 8 manaralı, Qazanda tözelergä tieş bulğan, Söyembikä zamanında. Häm bu mäçetneñ eçendä, bu mäçetneñ obrazı, bu Söyembikä obrazı. Menä şuşı urtadağı xram ul Söyembikä obrazı. Söyembikä üzeneñ qırıyında, min atağan xanlıqlarnıñ obrazların kiterep, 8 tatar töbäklären berläşterep tora torğan Xanbikä obrazın küz aldında kiterep, miğmar proyektın tözegän . Menä şunnan kilep çıqqan. Ä Qazannı yaulap alğaç, bu sızımnar, çertejlar, eläkkännär patşa xezmätkärläre qullarına , häm bu äyberlärne Mäskäwgä alıp kitep , şuşı xramnı tözegännär.

Äñgämädäşebez Mirsäy Ğarif äytüençä, tarixçı ğalim Niäz Xalitov uzğan ğasırnıñ 90- nçı yıllarında , bu mä’säläne kütärep çıqqan bulğan. Ämma ul waqıtta aña iğtibar itüçe bulmağan.

Mälikä Basıyr

XS
SM
MD
LG