Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 13:40

Tatarstanda matbuğat irekleme?


“Turı äytkän tuğanına yaramıy” di bit, xalıq mäqäle. Härkemgä yarıym disäñ, bügen berni belmim, berni kürmädem dip yörergä kiräkter. Belmämneñ başı awırtmıy, bit. Läkin jurnalistlarğa bolay yörü kileşmi, ul döresen yazarğa omtıla. Menä şunnan problemalar başlana da inde. Matbuğat, fiker, süz irege diseñme. Bügen 3 may. Bu könne böten dönya matbuğat irege könen bilgeli. Tatarstan matbuğatı irekleme, bu sorawnı bez, “Watanım Tatarstan” gäcite baş möxärrire Miñnazıym Säfärovqa yulladıq.

Bügen beräw dä senzura belän şoğıllänmi, gäcit çıqqaç bar älbättä, äytüçelär, läkin xäzer çıqqançığa xätle süz bara. Menä minem alda material yata di, prezidet yäki premyer kilep äytä almıy bit inde: Yegetlär bastırığız inde bu materialnı bu bit naçar material tügel, nu i çto bezne sükkän dip. Şuña kürä uylıysın bu materialnı basqannan faydasımı, zıyanı kübräkme.

Bez härwaqıt yuğarı dairälärdäge keşelär belän aralaşıp torabız, şul uq premyer üze äytä : min jurnalistlarnıñ dälille, inandırıp äytkän süzlärenä qarşı çığa almıym di.

Tatarstan gäcitlärendä süz irege bar disä dä, “matbuğat 4 xakimiät” digän töşençägä Miñnazıym Säfärov, üzençä bilgelämä birä.

Bez anı 4 xakimiät dip törle urınnarğa quyarğa öyrände. Ul baqsañ indä 5 tägärmäç kebek yañğırıy başladı bügen miña qalsa. Bişençe tägärmäç bit ul zapasqa, ansız yulğa çığarğa yaramıy, läkin ul bulsa da bulmasa da yarıy. Moña qarap qına maşina barudan tuqtamıy.

Tatarstanda irele matbuğat barmı digän soraw quyğanda, iñ elek Zvezda povolj'ya gäzite iskä töşä. Anıñ bitlärendä yış qına , yuğarı dairä keşelärenä ışap betmägän, ütken telle, uylandırırlıq yazmalar kürergä bula. Matbuğatı iregenä qağılğan sorawnı bez, Zvezda Povolj'ya baş möxärrire Räşit Äxmätoqa da birdek.

Bügenge köndä Tatarstanda 1000 gäcittän yaqınça 10 sın bilgele ber däräcädä irek dip sanarğa bula. Döreslene yalğan belän alıştıru, Turı süzle basmalarnı, öç tienne gäcitlär belän alıştıru oçraqları niqädär kübräk, bu ğädel basmalarnıñ abruyları şul qädärle arta. Anı tağın da küp xalıq uqırğa teli.

Ägärdä Stalin waıqıtında süz irege öçen atsalar, Xruşçev waqıtında utırtsalar, Brejnev bulğanda cülär disälär, xäzer süz iregen andıy qatği ısullar belän tügel başqaça qısalar. Bu iqtisadi planda, salımnar aşa häm başqa törle dä başqarıla.

Süz iregen qısulınıñ üzençälekle yulların Miñnazıym Säfärov menä nidä kürä.

Yäşlärgä aqça kiräk, çın jurnalistqa aqça birä almıy ikän, bu berniqädär däräcädä süz iregen qısu digän süz. Süz iregen beräwdä bügen östälgä suğıp, yäisä telefonnan şaltıratıp çiklämi. Ul sineñ professiägä aqça tüläwne kimetä, ul sineñ matbuğatıña yazılu bäyäsen arttıra, ul sin utırğan binanı arenda binasın arttıra, betkän meni ısullar.

İcat eşçänlegendä küp närsä täcribä aşa kilä. Süz iregen buldırğançı da anı başta añlarğa kiräk. Küp oçraqta bu, uqu däwere waqıtında öyrätelä. Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetı dekanı, süz iregen studentlarğa menä niçek añlata.

Jurnalistlar ğädättä künekkännär anı qabul itärgä anıñ üzläreneñ irege dip, min süz irege digändä şulay añlıym, häm studentlarğa da şulay añlatam, ul auditoriäneñ irege.

Jurnalistikada irek digän süz yış qına berniçä yassılıqta qarala. Kemder anı möhim säyäsi gäcitlär qullana torğan töşençä di, ikençelär irekne sarı matbuğatta ni teliseñ şunı bastıru dip qabul itä. Sarı häm irekle matbuğat töşençälären täñgäl kiterep bulamı. Bu sorawğa Miñnazıym Säfärov bolay dip cawap birde.

Alar mine ğafu itsennär, läkin alarnı min bik ük jurnalistlarğa kertmim. Ul jurnalistika tügel, ä biznes. Kemder köräk belän köräp aqça eşli, bu oçraqta yazıp. Zur jurnalistika turında süz barğanda bez anı qullana almıybız.

Küñel açu ruxında yazılğan gäcitlär, üzlärenä qarata mondıy fiker belän kileşälärme. Bu xaqta Käyef niçek gäcite möxärrire Danil Säfärovnıñ fikeren tıñlıyq.

Sarı matbuğatnı biznes qına dip atawçılar belän min kileşep betmim. Xosusıy matbuğatnıñ da, däwlät matbuğatınıñ da üz missiäse bar, alar ber-bersen tulılandıra ğına miña qalsa.

Qayber jurnalistlar äytüençä xäbärläre – niçek bar şulay birü kemnärgäder bik ük oşamasqa mömkin. Şuña kürä dä küp kenä basmalar Tatarstan xäbärlären niçek bar tügel, ä niçek kiräk şulay birergä mäcbürder, möğayın.

Ğädel Galämetdinov.

XS
SM
MD
LG