Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 06:52

Tatar-Başqortlar Suğış Qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät ( İV. öleş )


Ütkän programmalarıbızda Tatar-Başqortlarnıŋ tarixtağı xәrbi tәcribәlәre turında mәğlümәtlәr tapşıra başlağan idek. Şuşı tәcribәlәr arasında 1-nçe dөnya suğışı waqıtında Ğosmanlı armiәse safında kөrәşkәn Tatar-Başqort batalionı Aziә Batalionınıŋ yazmışı ayırım urın ala hem bu yazmış turında bik az mәğlümәt bar. Ayıruça Qazan yaki Ufa mәtbuğatında bu turıda üz çorında da, sovet çorında da, bügen dä mәğlümatlәrgә oçramadıq. Әmma şuşı maxsus temağa tuqtalğançı ğomümәn Tatar-Başqortlarnıñ xәrbi tәcribәlәre turında söyläwne urınlı dip taptıq.

1917-nçe yılda ber yaqta Mөselman Xәrbi Şurasınıñ bülekläre, ikençe yaqta Zәki Wәlidi tөzegәn Başqort armiәseneŋ qorallı kөçlәre aktiflıqlar kürsәtkәndä, Leninnıŋ bolşevikları da eşsez tormadı häm Qızıl Armiәne tөzede. Şuşı armiägä alar da baytaq Tatar-Başqortnı cәlep itә aldı. Ber өleş Tatar-Başqort isä aq Rus Armiәse saflarında qalğan ide. Şuña kürä alarnıñ bu saflarda teläpme ällä telämiçä suğışqannarı turında ber kem dä әyta almıy. Başqa süzler belәn әytkәndә yaqınca yөz meŋ tiresendege Tatar-Başqort yegete tөrle saflarda qoral tota ide.

Aqlar safında kөrәşkәnnәr isä Qızıl armiәneŋ өstenlek qazanuı belәn yä yuq itelde, yä isä ber өleşe Yıraq Kөcığışqa bigrek tä Qıtay belәn Koreağa sıyına aldı. Qıtay, Korea hem Yaponiädä 19-nçı yөz azağı belәn 20-nçe yөz başında barlıqqa kilgän Tatar rayonnarına menä şundıy qızıllarğa äsirlekkä tөşmicä suğışa suğışa kire çigengen hem şul arada isän qalıp, qoralların taşlağan tatar-başqort ğәskәrlere dä kilep urnaştı. Alarnıŋ ber өleşe yaŋa tormış qorğan bulsa da, baytağı awır şartlarda tuıp üsken cirlerennen yıraq yeşärege mecbür buldı. Yıraq Kөncığışta Tatar-Başqortlar Qıtaynıñ Harbin, Haylar, Mukden, Tenzin, Şanxay, Pekın şähärlärendä yäki Yaponiäneñ Tokio, Kobe kebek şähärlerendä urnaşqan ide. Inde başta Qıtay belәn Koreağa sıyınğan aq Rus armiәse safında kөrәşkän Tatar-Başqort soldatlarınıŋ yazmışları turında da küp nersälär äytergä bula. Berençedän alarnıŋ ber өleşe ğäriplängän ide. Kübese bik yäş qoral astına alınğan bulu säbäple hөnärsez ide. Dөres, şundıylar arasında soŋıraq fәn dөnyasında zur isem alaçaq şäxeslär de çıqtı. Misal өçen ataqlı Türkolog Professor Doktor Rәşit Rәxmәti Arat şundıylardan berse ide. Ul Qıtaydağı Tatar cәmağәteneŋ yardәme belәn Germaniegä kitte, şunda ğalim buldı häm soŋıraq isä Atatөrekneŋ çaqıruwı belän Tөrkiәgә kilde. İstanbul Universitetı Turkologiä kafedrasında eşläde, äsärlär näşer itte. Әmma küpçelek xәrbi qacqınnar mondıy zur bәxetkә ireşә almadı, alar suğış qırlarında çikkәn ğazaplarınıŋ psixologik tәsirlere astında yarlılıqta yәşәrgә mәcbur buldılar. Ber өleşe eçte, ğailәsez dә qaldı, soŋğı kөnnәren bik mesken xәldә tәmamladı. Alarnıŋ cafa çikkәnnәren mәrhüm hәvәskәr şağir Şaxvәli Kelәwli sürätlägän. 1930-nçı yılda Şanxayda icat itkәn “Baykal Küle” isemle şiğere bu açı yazmışlar turında. Şuşı şiger Qazan Utları jurnalınıñ 2000-nçe yılğı Fivral sanında Nadir Dәwlәtneŋ “Şağir Şahvәli Kelәüli icatı” isemle mәqalәsendә uranştırılğan ide.

(Bayqal Küle)

Yarlıp kitә bozlar өzelep (Bayqal buyında Bayqal buyında. Qılıç bilemdә, mıltıq qulımda.)

Salqın iskәn cil quәte Çemetә bitne açı sizderep, açı sizderep

İreksez be ğәskәrlәrne Yazmış yөrtә Bayqal gizderep. Bayqal gizderep

Cәyelep yatqan boz saxrası İske danlıqlarnı uyata, danlıqlarnı uyata.

Niçek әwәlge babaylar Dәwlәt qorğan Bayqal buylata. Bayqal buylata.

Elek zaman izge Bayqal Küle bulğan xannar qulında, Xannar qulında. Yuğalğan şul zur baylıqnı Kürep uzdıq Bayqal buyında, (Bayqal buyında )

Şul xannarnıŋ küle Bayqal Buylarında bez küp tormadıq, Bez küp tormadıq. Tik qalsın dip bezdәn yәdkәr Şuşı kөyne moŋlap cırladıq. moñlap cırladıq



Şaxvәli Kelәwli bu şiğerne 1930 yılda Şanxayda yazılğan.

Yıraq Kөçığışqa urnaşqannarnıŋ yazmışına qabat ber orım isä şuluq niçä distä yıl elek üzlәre kөrәşkәn qızıllardan, kommunistlardan kilde. Çөnki 1945-nçe yılda Qızıl Armiә ul çorda Japoniә ximayesendә Mançuriәdә tөzelgәn Mançuko dәwlәten basıp aldı. Biredä Ruslarğa qarşı bulğan dip iseplәngәn unlap Tatar-Başqort qulğa alındı, xөkemgә tartıldı, gulaqlarğa cibärelde..Alar arasında aqlar safında kөrәşken, Qıtayğa urnaşqannan soŋ Ğәyaz İsxaqinıŋ insiativası belәn tөzelgәn Yıraq Kөnçığış İdel-Ural Tөrek Tatarları Oyışmasınıŋ matbuğat organı “Milli Bayraq”nıŋ redaktorı bulğan İbrahim Dәwlәt Kilde kebeklәr dә bar ide. Ozaqlamıy Mao Tse Dung Sovetlar yardәme belәn Qıtayda kommunistik xakimiätne urnaştırdı. Inde biredә yәşәwce Tatar-Başqortlarğa yaŋadan immigratsiә yulları kürende.

1949-nçı yıldan başlap 1955-nçe yılgaça Qıtaydagı ber-niçe ğailәdәn tış hәmmәse küplәp Tөrkiәgә, AQŞ-qa yaki Avstraliәgә küçep kitte. SSSR-ğa kire qaytqan ber niçe ğailә ise sovet xalqı belәn intekte. Tabiği Qıtayda Koreadan başqa çit illergä küçkennerneŋ qartıraq buını өçen tormış çiŋel bulmadı. Ә 1917-nçe yılda aq Rus armiәse safında kөrәşep, Qıtayğa sıyıŋğan Tatar-Başqort ğәskәrlere inde 60 yәşlәrenә ireşkәn өlkän şәxeslәr bularaq , alarğa yaŋa watannarında eş tabu da bik mөmkin bulmadı.

Lekin alarnıŋ Qızıllardan qaçudan başqa çaraları yuq ide. Çөnki Sovetlarnıŋ alardan üç alacağı bilgele ide. Şulay da alar isәn qaldı. İdel-Uralda tuıp, tөrle frontlarda kөrәşep, qayberlәre ğariplәnep, Qıtay, Japoniә yaki Koreada üzlәrenä küre tormış qorıp, qartaya başlağan kөnnәrendä isә yaŋa macaralar kürergä duçar buldı. Misalğa äle genä Bayqal Küle isemle şiğer aftorı Şaxvәli Kelәwli dä İstanbulda fәqirlek eçendä wafat buldı. Asılda alarnıŋ yazmışı millәt yazmışınnan da bik ayırılmadı diyergә mөmkin. Çөnki İdel-Ural xalıqlarınıŋ dürt yarım ğasırlıq tormışı şundıy qıyınlıqlar belәn tulğan.

Tatar-Başqortlarnıñ baytağı meŋ yıldan artıq tarixları däwamında suğış qırlarında qorban buldı. 16-nçı yөzneŋ ikençe yartısınnan soŋ ber niçä iskәrmәdän tış bigrәk tә Rus mәnfәğeәtlәre өçen xezmәt itәrgә mәcbur buldı alar. Berençe dөnya suğışında Ğosmanlı dәwlәte safında kөrәşkәn Tatar-Başqort Aziә Batalionı yaki ikençe dөnya suğışı waqtında Germanlar safında kөrәşkәn İdel-Ural Legionı şuşı iskәrmәlәrgә ürnәk bula ala. Kilәse programabızda qısqaça sovet çorında Tatar-Başqort xәrbilәrenә, soŋğaraq isә tәfsille bularaq Aziә Batalionına tuqtalırbız.
XS
SM
MD
LG