Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 21:21

Aydar Xälim Tuqaynı döres açqanmı?


Xäterliseñme, sin, äle kiçä genä,

Uyandıq bez qışqı yoqıdan.

Yalğannar yurğanın açıp attıq ta bez,

Atladıq tanış tügel yuldan.

Bik kübäw idek bez, kükrägen qağuçı

Barırlar näselle qurqaqlar.

Kübebez tuqtadı, kemnärder sayladı

Aqçalı häm tınıç suqmaqlar.

Kütäreleş çorında uyanıp, inde çigenä başlağan tatarlarnıñ, milli ideallarınnan waz kiçüe turındağı bu cır, äle yaña ğına dönyağa kilgän. Ul bügen efirda berençe tapqır yañğırıy. İlfaq Şihapov häm İlsöyä Bädretdinova icat itkän “ Xäterliseñme?” cırı Aydar Xälimneñ yaña publitsistik çığışına awazdaş.

“Şähri Qazan” gäcitendä (27, 28 aprel' sannar) çıqqan “Tuqaynı yañadan açu. Yegerme berençe ğasırda tatar milläte häm sotsial' ömet” digän mäqäläsendä Aydar Xälim tatar şiğriäteneñ ictimaği missiäsen analizlasa da, avtor ğomumili xäräkätneñ xälen taswirlıy. Tuqaynıñ “Millätçelär” äsäre bügenge uquçını da siskänderep cibärä:

Tatar xalqı! Sin ülärgä mäxküm inde,

Daru ütmäs däräcädä mäsmüm inde;

Tiberçenmä, terelmiseñ, yul östendä

Yatma aunap, üzeñne üzeñ küm inde...

Millätçe bik qurqaq bit ul, sudan qurqa,

Gärçä millät diep awız suın qorta.

Qaysı çaqta küpersä dä tiz şiñä bit

Tege işek aldındağı ata kürkä...

Äle yöz yıl elek G.Tuqay üz milläten uyatırğa teläp, anıñ üz xoquqları, üz azatlığı öçen köräşmäwenä borçılıp yazğan. Xalıqnıñ milli üzañı tübän buluğa açuı kilgän şağir şundıy ayanıçlı yullar icat itkän.

Soñğı siksän yılda tatarnı çeretep ölgergän köräşsezlek şäxessezlek öçen borçılıp, Aydar Xälim şundıy yullar yaza: yazuın belderä: “Tuqaynıñ tatarda buluı belän tatar bäxetle bulsa, Tuqay äle üzeneñ tatarı tarafınnan haman da tieşle däräcädä uqılmawı belän bäxetsez. Tuqayıbız belän milli qurçaq belän soqlanğanday, soqlanıp qına yäşägänbez ikän, ul qaldırğan oluğ icatnı tieşençä uqımağanbız, annan alğan sabaqlarnı üzläştermägänbez”-, di. Häm yazuçı Tuqaynıñ “Maqtanışu”, “Mädräsädän çıqqan şäkertlär ni dilär?”, “Oluğ yubiley mönäsäbäte belän xalıq ömidläre” şiğerlären yañadan uqıp üz-üzebezne yañadan açaçaqbız dip belderä. 100 yıl elek Tuqay millätebez qolağına menä digän sotsial' ömet, yäşärü çatqısı pışıldağan bula.

“1908 yılda yazılğan “Millätçelär” şiğerendä Ğabdulla Tuqay millät terelsen öçen qorban sorıy, ä bügen qorbansızlıq, geroysızlıq- tatar milläteneñ iñ xätär doşmanı. Qorbansızlıqtan qotıla almasaq, kiläçägebez yuq! Räsäy öçen Çeçnyada qorban bulğançı, üz milläteñ öçen qorban bulu kiräk.”, - di Aydar Xälim.

Läkin mäqälä avtorı kem belän köräşergä öndi? Niçek köräşergä çaqıra? Añlaşılmıy.

Çeçnyada qorban bulğan soldatlar da xärbi xezmättän alındı tügelme soñ? Kem üz teläge belän ülemgä barır ide ikän? Bügenge “rekrutlarnıñ” küpmese Tuqay, taqtaş icatı belän tanış digän soraw çänçep kitä.

1980-1990 yıllarda Gorbaçev perestroykası çorında milli tereleş, yañarış öçen mömkinçeleklär tuğan ide. Ämma zamana milli xäräkätne qorban birüdän, yäğni milli yañarıştan saqlap qalıp, bezne tağın da “qorsaq köräşe” yulına kertte, di avtor. Bügen üz milläte, tatar tele üseşe öçen köräşkän şäxeslär xalıqqa da, Mäskäwgä dä yaraqlaşırğa mäcbür.

Äytäse süzlärne äytergä yarağaç,

Däşmäskä öyrändek tırışıp.

Uylanğan niätlär çüp-çarğa kümelde,

Tormadıq bez cilgä qarışıp.

Däşkännär sataştı, telsezlärdän kötep

“Bez bergä bit!”- digän süzlärne.

Tuzanlı qar kümde yul başında qalğan,

İñ döres atlağan ezlärne.

Şulay itep Aydar Xälim milli xäräkätne häm şiğriätne qurqaqlıqta, köräştän taypıluda ğayıpli. Qazan şähäreneñ Ciñel sänäğät texnikumında tatar tele uqıtuçısı Gölfizä Mullanurova bu turıda üz fikerlären äytte.

“Böyek Tuqayıbız üz äsärlären monnan 100 yıl elek yazğan. Ul waqıtta

başqa däwer bulğan, xäzerge waqıttağı kebek tellär turında qanun da qabul itelmägän bulğan. Ägär Ğabdulla Tuqay bügen yäşäp icat itkän bulsa, bälki ul mäs’älälärne başqaçaraq ta kütärälär ide. Tarixnı belergä kiräk. Häm ayıq aqıl belän eş itärgä. Ni öçen digändä babalarğa belem, tärbiä birgändä üz telen, milläten häm başqa xalıqlarnı xörmät ietergä öyrätü bezneñ burıçıbız. Küpmillätle Rusiädä här millät tarixi şäxeslären “yañadan açıp”, üz xoquqların dawlağan mäqälälär bastıra başlasa, tınıçlıq xaqında süz yörtü bik qıyın bulır ide. Şuña kürä matbuğat çaraların xalıqqa faydalı, döres yul kürsätüdä faydalansaq ikän. Köräşkä kütärelergä kiräk. Tik nindi köräş bulırğa tieş ul? Millätebezne üsterü, alğa barışın yaxşırtu häm başqa millätlärne dä xörmät ietergä tieşbez”.

Mäqälä avtorı fikerläwençä mäktäplärdä dä balalarnı Tuqay äsärläre nigezendä tarixi köräşçe itep tärbiälämilär, un'läp uqıtu yuq. Ä bit tatar xalqınıñ bu böyek şäxese üz äsärlärendä tatarnı sotsial' ömetkä yunältü, anı mäñgelekkä “ömidle itü” problemasın kütärä. Ädäbiätebez da barı tik soqlanu ädäbiäte bulıp qına qaldı häm bu mänsez wä moñsız,millätsez wä imansız makulatura xrestomatiäläre bezne basıp alıp, tatar balalarında çarasızlıq, moñsızlıq, il öçen, millät öçen, din öçen qorbansızlıq, fidaisızlıq çiren tärbiäläde häm bügen bulsa da şulay tärbiäläwen däwam itä, dip belderä Aydar Xälim.

Yañadan Gölfizä Mullanurovanıñ cawabın tıñlıyq:

“Yäşlärne tärbiäläw barmıy dip äytmäs idem. Menä min inde 32 yıl tatar tele uqıtam. Niçek kenä bulsa da ber yıl eçendä tatar telen añlarğa öyränep bulsa da kitkän çit ölkälärdän kilgän tatar telen öyränüçe çuaşlar, marilar häm başqa millät keşeläre bar. Tellärne genä tügel bezneñ dinebezne, traditsiälärebezne öyränälär. Şundıy balalar bar waqıtta min hiç kenä dä riza bula almıym bu avtornıñ äytkän süzläre belän. Ul äytkänçä “quyan yözle xrestomatiäbez, teşsez ädäbiätebez” belän dä kileşä almıym. Şul “teşsez ädäbiätlärne” bez xörmät itkän keşelär yazıp çığarğannar bit. Mäsälän, Azat Äxmädullin, Tälğat Ğaliulla, Nil Yuzeewlar. Bu ädäbiätlär berniçek tä teşsez bula almıy, Çönki bez şul uq ädäbiättän Ğayaz İsxaqinı, Fatix Ämirxannı, Ğabdulla Tuqaynı uqıtabız. Härber uqıtuçı üze buldıra alğan çaqlı milli tärbiä birä. Şuña kürä min şundıy qatı kizängän keşegä äytä alır idem: bik aşığıp kizänäsez”.

Tatarstannıñ möstäqillegen yaqlap İrek mäydanında açlıq totqan Aydar Xälim, Fäwziä Bäyrämova häm başqa millätpävärlär belän bergä kürenekle şağir Räşit Äxmätcanov. Häm ul şul waqiğalarnı üz eçenä alğan “Açlıq mäydanı” digän poema icat itte. İñ soñğı häm köçle köräş çarası bulıp açlıq iğlan itü sanala. Äsärdä köräşkä, azatlıq yabularğa çaqıru belän bergä, anda bulğan waqiğalarnı surätläw, ayırım şäxeslärneñ süzläre dä monologlar räweşendä urın alğan. Xalıqlınıñ yörägenä barıp citmi, milli añın, xislären uyatmıy torıp, däwlätçelek tergezü, ayaqqa bastıru mömkin tügel, digän ideyäne ütkärä şağir.

Tanıdım. Tege dawıl bu.

Nigezgä bärä! Dimäk,

Ul tınsın öçen upkınğa

Qorban birergä kiräk...

Tön citte. Çirat –mineke

Sırıp alır ağım...

Häm bulır upkınnan çığıp

Başnı qalqıtır çağım.

.............................................

Soñğı kürenü bulır ul,

Soñğı ürelülärem,-

Batarmın tuğannarımnıñ

Ozaytıp ğömerlären.

Räşit Äxmätcanov icatındağı häm köräştäge qıyulığı, maqsatçanlığı belän tatar xalqı üseşenä öleşe kertte.

Läkin, tatar milläte öçen qorban bulır çikkä citep yalanğan azatlıqnı härkem üzençä añlağan bulıp çıqtı. Şulay da tatar xalqınıñ kiläçäge öçen borçılu, köräşkä äydäw bar. Ä qorbannı da härkem üzençä añlıy. Üz waqıtıñ, sawlığıñ qorban itep tuğan telen uqıtuğa milli çaralar uzdıruğa, milli kitap taratuğa ğömeren bağışlağan şäxeslär haman bar. Baylıq häm däräcälär öçen milli idealların onıtqan, namusların may börgän elekke millätçelär Aydar Xälimne qäläm alırğa mäcbür itkän. Ä çın millätpärvärlär üz imanınnan waz kiçmi. Şiğriättä dä, milli xäräkättä dä. İşetüçelär, añlawçılar barmı ikän soñ?

Niçänçe märtäbä qışqı uyeş cilne,

Yaz diep uylap bez yalğıştıq.

Moğcizağa susap qorığan ağaçta,

Yafraqlar kürergä tırıştıq.

Qayçandır “Uyanıyq!”,- dip bezgä qıçqırğan

İptäşlär tamağın tuydırıp,

Doşmanğa quşıldı, tirmängä biklände,

İşeklärgä yozaq uydırıp.

El'mira Gazizova

XS
SM
MD
LG