Accessibility links

чәршәмбе, 7 декабрь 2016, Казан вакыты 21:27

Tatar-başqortlar suğış qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät (VII öleş)


1552-nçe yıldan başlap Tatar-Başqortlar ğısyan kütәrep Rus il basarlarına qarşı, soŋıraq isә Rus armiәse safında Rusiәneŋ mәnfәğәtlәre өçen kөrәşәlәr. Berençe hәm ikençe dөnya suğışı çorında tatar-başqortlar bik küp qorban bula. Rus yaki sovet watanına tuğrılıqlı xezmәt kürsәtep, isәn qalğan qaharmannarına medallәr de birelә. Әmma şulay da Russiә yaki sovet xakimiәte astındağı başqa baytaq azçılıq kebek tatar-başqortlarnıŋ ber өleşe qollıqta yeşewlәren aŋlap bulsa kirәk dөşmanğa әsir tөşkәnnәn soŋ Russiәgä dä qarşı kөrәş alıp bara. Menä şuşı tәcribәlәr arasında 1-nçe dөnya suğışı waqıtında Ğosmanlı armiәse safında kөrәşkәn tatar-başqort yaki Aziә Batalionınıŋ yazmışı ayırım urın alıp tora.

Berençe dөnya suğışı waqtında Russiә armiәsendәge tatar, başqort hәm qırım tatarları, xәtta başqa azçılıq millät wäkilläre - dezertir, әsir yaki immigrant sıyfatında Anatoliәgä kilep tөşәlәr. Berençe tөrkemne Ğosmanlı dәwlәteneŋ kөnçığış çiklәre tirәsenә urnaştırılğan rus xәrbi büleklerendä xezmәt kürgendä, şuşı büleklerden tөrekler safına küçkennär, yağni dezertirlar täşkil itä. İkençe tөrkemne isә Tөrek yaki German frontlarında kөrәşkendä xәrbi әsirlekkä tөşkennär teşkil itä. Ğosmanlı burokratiәse hәm diplomatları bolarğa “Üsera-yı Muhacirin”, yağni immigrant әsirler digen isәm birә. Өçençe tөrkemne isә Russiәdәge watandaşlar suğışı waqtında ciŋelgen aqlar armiәlәrendә xezmәt itep tә, Tөrkiәgә sıyınğannar täşkil ite.

Rus armiәsendä qoral astında bulğan çaqta Anatoliәgä qaçqan ğäskәrlәrneŋ şuşı awır qararnı aluları өçen ike faktor, sәyәsi hәm ekonomik faktorlarnı kürsәtergә bula. Rus armiәsennәn Ğosmanlı dәwlәtenә qaçqannar birgәn mәğlümәtlәrgә kürә, Rus armiәsendә azıq-tөlekkә qıtlıq bula, xezmät xaqları tülenmi, iŋ waq sıltaw belәn zolım dәrәcәsendә basım yasala. Menә şundıy sәbәplәr arqasında 1911-1914-nçe yıllarda 200 Rus soldatı Tөrkiәgә sıyına. Şuşı dezertirlarnıŋ küpçelegen dä Qazan Tatarları tәşkil itә. Rus armiәsennәn Anatoliәgä qaçqannar өç ayrım yul belän kilgännär. Berençe tөrkemdәgelәr dingez yulı aşa Suhumidan Qaradiŋgez yar buyı şәhәrlәre Giresun belәn Trabzonğa, ikençe hәm өçençe tөrkem isә cir yulı belän Tөrek çigen ütep kerep, Trabzon belәn Erzurumğa kilep tөşkәnnәr. Sıyınu talәp itüçelәrgә Ğosmanlı watandaşlığı birelgәn. Alar Tөrkiәneŋ tөrle urınnarına urnaştırılğan.

Ğosmanlı arxivlarınnan çiyılğan mәğlümәtlәrgә kürә, 1-nçe dөnya suğışı waqtında Ğosmanlı dәwlәte, berektәşlәre Almaniya häm Avstriye belәn tөzelgen kileşüler nigezendә alarnıŋ xәrbi әsirler lagerlarında totılğan mөselman hәm tөrki ğөskәrlәrne Tөrkiәgә kiterte başlıy. Kileşügә kürә şuşı xәrbi әsirlerneŋ qulında hөnәre bulğannar, hөnәrle keşelәrgä qıtlıq bulğan rayonnarğa urnaştırılırğa uylanıla. Eçke eşlәr ministırlığı şuşı maqsat belәn rayonnarğa mөrәcәğәt itep, nindi hөnerdә niçä keşe kirәk dip sorıy. Hөnәrlәre bulğan xәrbi әsirlәrgә tieşle kibet, eş qoralları hәm kredit birü tәrtibe kiterelә. Monnan tış şundıylarnıŋ tol xatın yaki yәtim qızlar belәn өylәnü ixtimalı da dәrtlәnderelә. . Germaniәdän kilgän mөselman әsirlärenä biş yıl Tөrkiәdä yәşәmägän kileş Ğosmanlı watandaşlığı birelә. Almaniәdәn tış, Avstriә belәn Romaniәdәn kiterelgәn mөselman әsirlerneŋ telәgәnnәrenә dә Ğosmanlı watandaşlığı birelep, alar Anatoliәneŋ tөrle urınnarına urnaştırıla.

Tarixi mәğlümәtlәrgә kürә, xәrbi әsirlәrneŋ berәre Avstriye belәn Afganistan, 8-e Fransuz, hәm 662-se Rossiә watandaşı bula. Rossiә watandaşarı - Batum, Tөrkistan-Urta Russiә, Tiflis, Dağıstan, Qırım hәm İdel-Ural tirәsennәn bulğannar tәşkil itә. Şuşu әsirlerneŋ küpçelegen dә Qazan tatarları, başqortlar belәn qırım tatarları tәşkil itә. Ğosmanlı watandaşlığına qabul itelgen mөselman xәrbi әsirlәre 18 yeştän alıp, 55 yәşkәçә bula. Ğosmanlı watandaşlığına küçkәn bulsalar da, Tөrkiәdäge Rus diplomatları alıp barğan tәsirle propogandaları arqılı qayber elekke mөselman әsirler kire ilgä qaytu өçen mөrәcәğәt itәlәr. Şundıylar, üzlәrenә birelgәn kreditlar hәm yortları qullarınnan alınıp, İstanbul Üzäk Komandirlığına tapşırıla hәm Russiәge ciberelde.

Ğosmanlı dәwlәte suğışqa qadär Russiә belәn nizaq çığarmıyça dezertirlar mәsәlәsen üze çişәrgә tırışa. Ә Russiә belәn turıdan turı qorallı bәreleşkә kergәç isә bu yulı әsirlekkä tөşkän mөsleman soldatların Anatoliәneŋ tөrle rayonnarında urnaştıru säyäsäte alıp bara. Nindi dä bulsa hönär belgän äsirlär , şundıy hөnärgä qıtlıq bulğan rayonnarğa cibәrelә. Arxiv materiallarınnan ciyılğan mәğlümәtlәrgә kürә, Tөrkiәgә sıyınğan yaki başqa urınnardan kiterelgәn mөselman xәrbi әsirlereneŋ tulay sanı meŋne bik aşmağan.

Әmma bu turıda әlegә Ğosmanlı arxiv materiyallarınıŋ hәmmәseneŋ өyrenelep betkәne yuq. Nigә disәgez - tik ber Aziә Batalionı belәn Germaniyädän Tөrkiәgә kilgen soldatlarnıŋ sanı ğına da meŋne aşa. Ğosmanlı arxivlarında millionlağan dokument bar hәm şularnıŋ ele zur өleşe katologlarğa salınmağan bulu sәbәple bu turıda tөgәl mәğlümәt ciyu baytaq qıyın. Şiksez fänni tikşerenülәr dәwam itkәn sayın bu turıda yaŋa faktlar da çığacaq.

Әmma ber nәrsә mәğlüm Russiә armiәse saflarındağı mөselman ğөskәrlәr forsat tapqan sayın Tөrkiәgә sıyınğannar. Bu tik ğaskәrlәr өçen genә tügel, ә sivil mөselmannar өçen de şulay bulğan. Bügenge kөndä Tөrkiәdä tөrle çorlarda Tөrkiәgә kilep sıyınğan tөrle mөselman xalıqlarınıŋ wәkillәre bar Alarnı tөrki mөselmannar, hәm tөrki bulmağan mөselmannar dip ike kategoriәde tikşerergә mөmkin. Tөrkilär arasında berençe urınnı Qırım Tatarları ala. Monnan tış Üzbәk, Qazaq, Qırğız, Tatar, Başqortlar da bar. Ә tөrki bulmağan mөselmannar arasında Kavkaz xalıqları berençe urınnı alsa, Alban, Bosniәle kebek Balkan xalıqları da küp. Tabiği Balkannardan sıyınğan tөreklәrne şul isәpkә kertmibez. Başqa süzler belәn әytkәndä Tөrkiә tarixnıŋ tөrle çorlarında başta tөrkiler, soŋğaraq isә mөselmannarnıŋ sıyınu urnı bulğan. Xәtta bügenge kөndä dә şundıy xәllәr dәwam itә.

Kiläse tapşıruıbızda 1-nçe dөnya suğışı çorında Ğosmanlı dәwlәte safında kөrәşkәn Tatar-Başqort yaki Aziә Batalionınıŋ yazmışı turında mәğlümәtlәr tapşıraçaqbız.
XS
SM
MD
LG