Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 09:07

Jurnalist üterelde: bu kemne dä bulsa borçıymı?


Törle illärdä – basma yabıldı, jurnalist üterelde digän xäbärlärgä - ğadättä ilçeleklär, säyäsätçelär häm mäğlümat iregen yaqlawçı oyışmalar reaksiä belderä. Küp tä ütmi – bu tör xällär yañadan qabatlana, ğäyeple bulğannar cäzağa tartılmıy. Bäysez Däwlätlär Berdämlege öçen matbuğat irege – möhim mäsäläme?

2005nçe yılnıñ martında Azärbaycanda çığuçı Monitor jurnalı baş möxarrire Elmar Hösäinov üz öye qarşında atıp üterelde. Jurnalda korrupsiä turında mäqälälär çığa ide. İke yıldan artıq waqıt uzdı, qulğa alular, soraw alular buldı, ämma cinäyät äle dä açılmağan. Könbatıştağı jurnalistlarnı yaqlaw oyışmaları Azärbaycannı – bäysez jurnalistlarğa qarşı iñ naçar mönäsäbät kürsätkän illär rätenä quydı.

Xalıqara Jurnalistlar Federasiäse kiläse atnada Mäskäwdä cawapsızlıq häm cäzağa tartılmaw mäsäläsen ayırım üzeneñ ber könlek cıyınında tikşerep aña qarşı çaralar turında fiker alışaçaq. Federasiäneñ general-sekretare Aidan White süzlärenä qarağanda, cäzağa tartılmaw – ayıruça Rusiädä zur problemağa äylängän:

"Öylärennän çıqqaç keşelär üzläreneñ köçsez ikänen kürä. Minemçä xalıq üzlärendä bulğan köç belän räsmilärdä tuplanğan köç arasında bik zur ayırma bulğanın añlıy. Häm minemçä problema şunda, ä keşelärneñ bitaraflığında tügel. Xalıq köndälek tormışların däwam iter öçen – mondıy problemalar turında uylamasqa tırışa."

Federasiä Rusiädä üterelgän häm üterüçeläre tabılmağan 5 jurnalist eşen tikşerü öçen komissiä tözergä cıyına.

Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı mäğlümatlärenä qarağanda, Rusiä – jurnalistlar öçen Ğiraq häm Cäzäirdän qala – 3nçe qurqınıç il. 2000nçe yıldan birle biredä kimendä 14 jurnalist üterelgän, cinäyätçelärneñ berse dä cäzağa tartılmağan.

Törkmänstanda uzğan yılnıñ sintäberendä törmädä Azatlıq xäbärçese Ogulsapar Moradova ülde. Räsmilär anı – üz üleme belän wafat buldı disälär, anıñ tuğannarı, Moradova qıynap üterelgän dip farazlıy. Moradova eşe dönya mäğlümat çaralarında yaqtırtıldı. Bu tör cinäyätlärgä ğadättä Parijda urnaşqan "Çiklärne tanımağan jurnalistlar" oyışması, New Yorktağı "Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı" kebek oyışmalar reaksiälär belderä, xökümätlärgä – wazğiätne xäl itüne sorap möräcäğätlär yullıy. Aşğabad uramnarında bu turıda belüçelär yuq diärlek:

"Bez bu oyışmalar turında ber ni dä belmibez. İşetkänebez bar, ämma mäğlümatebez yuq. Säbäbe – bezneñ xalıqara jurnalistlar belän oçraşu mömkinlegebez yuq, alarğa Törkmänstanğa kilergä röxsät birmilär."

New Yorktağı oyışma başlığı Joel Simon fikerençä, xällär bik ük ömetsez tügel:

"Qızıq xäl. Xökümätlärneñ närsä dä bulsa xäl itä başlawına – xalıq fikere etärgeç bulırğa mömkin. 10 yıl elek Argentinada Jose Luis Cabezas üterelgäç – açulı xalıq uramnarğa çıqtı. Xalıq reaksiäsen kürep, xökümät tä selkenä başladı. Ukrainada Heorhiy Gongadze üterelgäç häm anıñ üleme Kuçma xakimiätendäge yuğarı däräcädäge räsmilärgä bäyle buluı açıqlanğaç, xalıq uramnarğa çıqtı, xalıqara cämäğätçelek üz täñqiten belderde, häm xökümät ni dä bulsa eşlärgä mäcbür buldı. Xalıq kütärelsä – näticä bulaçaq."

Rusiädä uzğan yılnıñ üktäberendä tanılğan jurnalist Anna Politkovskayanıñ atıp üterelüe küplärne siskänderde. Qazanda yäşäwçe ğalim arxeolog Äzhär Möxämmädiev:

"Eye, radiodan işetep, TV qarap beläm min Politkovskaya turında. Min "Exo Moskvı" tıñlıym. Açu çığa inde, obyektiv eşläp yörgän keşene atıp ütergäç, ul eşne açmaslar, ber ul ğına tügel bit."

Politkovskaya üleme öçen kemneñ dä bulsa cäza alaçağına xalıq ışanıp betmi. Yäş jurnalist, student İlfar Kärimov, däwlät, jurnalistlar xoquqların yaqlaw öçen kübräk eşlärgä tieş, dip sanıy. Çit illärdä Politkovskaya turında küp yazğan xoquq oyışmalarınıñ eşe turında İlfar belmi:

"Bälkem bez belmäw – älege oyışmalarnıñ kamil bulmawındadır, bälki eşläre näticäleräk bulsa – cämğiät alar turında beler ide."

Xalıqara oyışmalar zur eşçänlek alıp bara, ämma Törkmänstan, Azärbaycan, Rusiä kebek illärdä xalıq bu xaqta belmi, häm üz räsmi säyäsäten genä yaqtırtırğa quşqan däwlätlärdä keşelärgä – şul illärdäge genä xällärne täñqitlärgä qala.
XS
SM
MD
LG