Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 16:45

Kitap küzәtü: Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası


Ber ike atna elek “Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası” isemle kitap İstanbulda dөnya kürde. Bu kitap mәqälәlәr cıyıntığınnan tora. Asılda bu mәqalәlәr 2003-nçe yılda Stalinnıñ vafatına 50 yıl tulu uñayı belәn Marmara Universitetında uzdırılğan konferentsiәneñ materialları. Rosiәdәge kebek Tөrkiәdә dә fәnni cıyılışlarnıñ materialların basıp çığaru qay çaqta hiç mөmkin bulmıy, qayçaqta isә ozaqqa suzılıp qına basıla. Menә bu kitap ta şundıyraq macaradan ütep dürt yıldan soñ basılğan. Bigrәktә tөrek uquçusı өçen qızıqlı bulaçaq şuşı mәqalәlәr cıyıntığın tanıtmaqçı buldıq. Çөnki monda yazılğan faktlarnıñ kübesen bәlki bezneñ tıñlawçılarıbız da belmi torğandır.



Prof. Emine Gürsoy Naskali cıyıntıqnıñ kereş süzendә yazğan 1945-nçe yıldan soñ Tөrkiәdәn sәyәsi sıyınu xoquqı talәp itkәn 30 meñ Qırım Tatarınıñ Tөrkiәneñŋ qabul itmәve arqılı alarnıñ sovet xakimiәtlәrenә tapşırılu өçen İstanbul buğazı aşa uzğanda qayberlәrneñ suğa sikerü faktları turında belderә.



“Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası” isemle cıyıntıq Marmara Universitetınnan Lәysәn Şahinnıñ mәqalәse “Kөnbatış, Rus hәm Tөrek tarihçılığında Stalin hәm Stalinizm” dip atala. Aftor Rosiәdә Stalinnıñ terrorınıñ onıtıla başlawına işarә itә. Sotsiologik tikşerenülәrgә kürә, Stalin terorınıñ Rosiә tarihınıñ iñ mөhim çorı dip bәyәlәwçelәrneñ protsentı 1989-nçı yılda 36 bulsa, 1999-nçı yılda bu 11 %-qa tөşkәn.



Şuşı cıyıntıqtağı başqa mәqalәdәn beren dә Prof. Nadir Dәülәtneñ “Stalinizmğa qarşı Almaniәdә oyıştırılğan legionnar” dip atala. Mәğlüm İskәndәr Ğıylacәv “İdel-Ural Legionnarı” turında doktorlıq dissertatsiәsen yaqlağan hәm әsәr basılıp ta çıqqan ide. Monnan soñğı mәqalә isә Prof. Bulat Sultanbekovnıñ “Sultanğalievneñ atıp üterelüwe” dip atala. Şuşı mәqalә “Tatarstan” jurnalınıñ 2005-nçe yılğı 7/8-nçe sanında berençe mәrtәbә basılıp çıqqan ide. Tulayım 20 mәqalә urnaşqan şuşı 351 bitlek cıyıntıqta qızıqlı mәğlümәtlәr baytaq. Lәkin hәmmәsenә tuqtalu mөmkinlegebez yuq.



İstanbul Universitetınnan Dr. Kemal Өzcannıñ mәqalәse “Stalin çorında deportatsiәlәr” dip atala. Sovet arxiv materiallarına kürә yazılğan әsәrlәrdәn mäğlümat çıyğan aftor tulayım 2 million 753 meñ keşeneñ 1953-nçe yılnıñ başına xәtle deportatsiәlәngәn buluwı turında sannar kiterә. Sөrgen itelgәn xalıqlar arasında Volga Almannarı 1 million da 225 meñ belәn iñ zur sannı tәşkil itәlәr. Çәçәn-İnguş kebek Kafqaz xalıqları, Qırım Tatarları, Kalmıqlar, Baltıyq xalıqları, Ukrainnar, kulaklar, Vlasov armiәse ğәskәrlәre, Tөreklәr alar artınnan sөrelgәnnәr safına kerә. Sөrgen şartlarında hәläk bulğannarnıñ tөgәl sanı yuq.



Marmara Universitetınnan Dr. Erdal Şahinneñ “Stalinizmnıñ Tatar mәdәniәtenә tiskәre yoğıntısı” isemle mәqalәsendә 1930-nçı yıllarda qorban bulğan ziyalılarıbıznıñ isemnәre kiterelgәn. Ğıylemdar Bayımbitov, Safa Burxan, Ğaziz Gobәydullin, Lәbip Ğıylmi, Fatix Kәrimi, Fatix Sәyfi Qazanlı, Sәğıyt Sөnçәlәy, Şamil Usmanov, Mәxmut Ğaliev, Mansur Krımov, Ğalim Mөxәmmәtşin, Kәrim Tinçurin, Fәthi Burnaş, Gomәr Tolımbay bolardan ber niçәse. Hәmmәse atıp üterelgәn. Başqa süzlәr belәn әytkәndә tatar mәdәniәtenә zur orım yasalğan Bu turıda Rafael Mostafin belәn Rәis Davodovnıñ “Repressiә qorbanı tatar yazuçıları” digәn mәqalәgә qararğa mөmkin. Bu oçraqta İbrahim Salaxovnıñ “Kolıma Xikayәlәre” dә bik ğıybrәtle ber әsәr.



“Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası” isemle ber-ike atna elek kenә İstanbulda dөnya kürgәn cıyıntıqta Stalinizm çorı qorbannarı häm bu zolımnıñ Tөrkilәrgә niçә un yıllar betmәslek tiskәre yoğıntısı sürәtlәnә. Ğıybrәt alıp uqıp, tarixta Sovet xalıqlarınıñ nindi faciğәle, keşeçelektәn yıraq ber çornı urtaqlaşqanın өyrәnergә mөmkin.

Әxtәm İbrahim, İstanbul

XS
SM
MD
LG