Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 22:50

Prospect: Törkiä xatın-qızların kem azat iter?


22 yüldä bulğan saylawlarda islamçı AK partiä ciñgännän soñ dönya cämäğätçelege zur saqlıq belän Törkiä xökümäte tözeleşen küzätä, berniçä aydan ildä prezidentnı saylayaçaqlar....Ozaq yıllar, uzğan ğasırnıñ 20nçe yıllar azağında Mostafa Kemal Atatörk xatın-qızlarğa telägänçä kienergä, maşina yörtergä häm belem alırğa xoquqlar birde, dip sanalıp kilde. Ämma ber ük waqıtta xoquqi ölkädä Törkiädä irlär häm xatın-qızlar arasında upqın zur ide. Qaysı säyäsi rejim Törkiä xatın-qızların azat iter? Azatlıqnıñ xatın-qızlar säxifäsendä bügen Britaniädä çığuçı Prospect jurnalında basılğan küzätü belän tanıştırabız.

AK partiä Törkiädä berençe tapqır 2002nçe yılnıñ noyaberendä xakimiätkä kilgäç – böten keşene şaqqatırıp xatın-qızlar oyışmaları belän eşli başladı. İslamçılar 2004nçe yılda cinäyät qanunnarın tulısınça üzgärtte. Cämğiättäge – oyat, ählaksızlıq kebek töşençälär beterelde, alar urınına – xatın-qızlar xoquqların bozğan ğamällär öçen cäzalar bilgelände. Xatın-qıznı köçläw – ğailä cinäyäte yäki ählaqsızlıq bularaq tügel, ä cinäyät eşe bularaq terkälä başladı. Niqaxtağı xatının köçlägän ir keşegä dä cäza bilgelänü qanunı qabul itelde. Eş urınnarında, cämğiättä xatın-qızlarnıñ irlär belän tigez xoquqları buluları iğlan itelde. Yevropa öçen mondıy äyberlär inde iskergän xäbärlär kebek yañğrasa, Törkiä öçen 2004nçe yılğı üzgäreşlär – qanuni häm fälsäfi inqilap buldı, dip yaza Prospect basması jurnalistı Gerald Knaus.

Qanun qabul itep kenä wazğiät üzgärmäde, Törkiä äle dä xatın-qızlar xoquqları mäsäläsendä Yevropa illäre arasında iñ soñğı urında tora, Tunis, Efiopiä häm Cäzäir kebek illär dä Törkiädän alda bara, dip xäbär itelgän ide uzğan yıl İstanbulda uzğan Dönya İqtisadi Forumında.

Törkiä xatın-qızların yaxşıraq añlar öçen – İstanbulnıñ Kadıköy bistäsenä häm İran belän çik buyındağı Van vilayätenä barıp qaytabız.

Vanda aylıq xezmät xaqı yaqınça 55 yevro çaması, balalarğa sosial yaqlaw häm alarnı keşe itü – barısı da ğailädä başqarıla. Ğailädä ğadättä 7-8 keşe. Xatın-qızlar eşlämi, balalar üsterä, öy eşlären qarıy. Qızlar 16-20 yäşendä kiyäwgä çığa. Bu yaqlarda irlärneñ 16%tı – xatın-qızlarnıñ yartısı uqıy-yaza belmi..... Bu Törkiäneñ ber öleşe....

İstanbulnıñ Kadıköy bistäse - bötenläy başqa. İstanbulnıñ Aziä öleşendä urnaşqan bu rayonda ğına 660 meñ keşe yäşi, alarnıñ 95%tı uqıy yaza belä, här 5nçe keşe – yuğarı belemle. Xatın-qızlar eşli, citmäsä kübese – kiyäwgä çığu häm bala tabunı kiçekterä bara. Ğailädä 2-3 keşe. İñ küp xatın-qızlar oyışmaları da näq şuşı Kadıkoy bistäsendä.... Bu da Törkiäneñ ber öleşe...

Ber yulı – Van vilayäte häm Kadıköy xatın-qızlarınıñ mänfäğätlären qayğırtu säyäsätçelärgä dä ğayät awır, dip yaza Prospect jurnalı. Ämma alğa kiteş bar, di jurnalist. Häm – Yevropada äle küptän tügel bulğan xällärne iskä ala...Britaniädä parlamentta xatın-qızlarnıñ sanı äle 1987nçe yılda 5 kenä % ide. İspaniädä 1975nçe yılğa qadär xatın-qız eşlise kilsä irennän röxsät alırğa tieş ide, xatın-qızğa fatir satmıylar ide, xatınnar üzläre genä säyäxät itä almıylar ide. Ber buın almaşınuğa İspaniädä zur üzgäreşlär buldı. Bügenge İspaniädä xäkimnär häm tabiplarnıñ 40%tı xatın-qız, xökümättä – yartısı xatın-qızlar.

Şulay itep, Törkiä xatın-qızlarına qaysı säyäsi rejim qulayraq digän sorawğa – Prospect jurnalı xäbärçese misallar kiterep cawap birä. Elekke çorlarnı xäzerge belän çağıştırırğa täqdim itä ul...
XS
SM
MD
LG