Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 12:53

1937 yılğı Stalin zolımı başlanuğa 70 yıl tuldı


Monnan 17 yıl elek, Sovetlar berlegeneñ prezidentı Mixail Gorbaçev, Stalin säyäsi zolımı waqıtında üterelgän yäki törmälärgä yabılğan millionlarça keşene aqlaw turında qarar çığardı. Repressiälär 1937-38 ayıruça kiñ külämle buldı. 37 yıl facigası yözlärçä tatar zıyalıranıñ da gömeren özde. Bıyıl iñ küläme repressiälär başlanuğa 70 yıl tuldı.

Säyäsi zolım keşeneñ yäşen, hönären, milläten ayırmadı, millonlarça keşeneñ oylärenä kilep kerde. Monnan 70 yıl elek bulğan waqiğalrnı Moldova yazuçısı Vladimir Besleaga yaxşı xäterli. 1937 yılda aña 6 ğına yäş bulğan bulsa da. “Bu waqıtta awılda bik küp keşene qulğa aldılar. Här könne irtän, kürşelär, ütkän töndä tağın kemne alıp kittelär, dip söyläşälär ide. Küp keşeneñ telendä qara maşina buldı, ul tön urtasında kilep keşelärne alıp kitä torğan bulğan”, - dip iskä ala ul yıllarnı yazuçı.

Bu waqıtta rumın telendä yazu häm uqu cinäyät itep sanalğan, kitaplar tartıp alınğan, mäktäplärdä rumın tele tıyılğan bulğan. Bik qurqınıç bulsa da, Besleaganıñ änise, urlap alıp qaytqan rumın telendäge berdänber kitapnı - zoologiä däreslegen uqırğa quşa torğan bulğan. Yazuçı Vladimir Besleaga, balaçağında bulğan qurqu xisennän ul ber qayşa da arına almadım di. “Qurqu böten keşene biläp aldı. Ber kem ber süz äytä almadı. Härkem anı barıp äyterlär dip qurqıp yäşäde. Qurqu şundıy zur buldı. Ul bezneñ qanibizğa señep qaldı şikelle.”- di yazuçı.

Stalin regimı uqığan, zıyalı keşelärne yuq itte. 1992 yılda, arxeologlar, Qırğızstan başqalası Bişkäk yanında zur qäberlek tapqan bulğan. Anda 138 keşeneñ söyäkläre bulğan. Qäberlekkä yäşeren räweştä üterelgän häm yandırılğan yuğarı däräcäle citäkçelär häm zıyallar kümegän bulğan. Qırğızstannıñ elekke deputatı häm yazuçı Mar Baijievnıñ ätisedä repressiälär çorında ülgän. Ul bolay di : “Xällärneñ niçek bulğanın añlağan, uqımışlı keşelärne atqannar, qırğannar. Menä Atabeyitqa qarağız. Şuşı cirdä küpme yaxşı keşe yata. Bu äytep betergesez qurqıçınıç zaman buldı. Bezneñ ätilärebez törmädä bulsa da, bezgä “Yäşäsen Stalin!” dip qıçqırğa quşalar ide. Ul waqıtta propağada bik köçle bardı. Bez tağın närsä eşli alabız. Minem ätiem Qazaxstanda, Karağandada cirlärngän. Min anıñ qaberenen kürep qayttım.” Belarus şağire Todar Klyaştorny da 37nçe yıllarda üterlgän. Anıñ qızı Maya ğailä tarixın söyli : “Min 1937 yılda tuğanmın. Minem ätiem inde törmädä utırğan, äniem yabıp totılğan. Ber tapqır, ber tanışnıñ yärdäm belän alarğa küreşergä röxsät itelgän. Alar berbeseneñ nindi naçar xäldä buluın kürep şaqqatqan. Ätiem xätta añın yuğaltqan.”

Todar Klyashtornıy bu xäldän soñ berniçä ay ütügä üterelgän. Änıñ xatını, axırğaça, yäş balası bulğanğa cällärlär, anı azat itärlär, dip ömmetlängän, häm atıluın belmägän.

Tatar yazuçıların da bu äfät urap uzmağan. Yazuçı Rabit Batulla bezneñ tapşıruda bolay dip äytkän ide. “Mirsaet soltangaliev, Hadi atlasi, Galimcan Nigmati, Ğaziz Gobäydullin, Camal Validi, Mähmüt Gälläw, Kärim Tinçurin, Gomär Ğali, Gomär Tolenbay, Galimcan İbrahimov, Şamil Usmanov, Mohtar Mutin, Fätxi Bornaş, Fätxi Ğilmi, Säyfi Saraylı, Säğit Sünçäläy sovet zindannarında cäzalap üterlede. Gäräfi Xäsänov, Kärim Cämanoqlı, Gomär İsmagilov, Qawi Näcmi, Naqi İsänbät, Baqi Urmançı, Mirsäy Ämir, Xäsän Tufan, Ayaz Ğıyläcev, Adler Timerğalin, Ğali İlyasov sovet zindannarında cäfalandırıldı”

Zıyalı bulğan öçen genä tügel, yaramağan millättän bulğan öçen dä keşelär zolımğa duçar itelgän. Stalin xakimiättä bulğanda 1944 yılda, qırım tatarları sörgen itelgän, 1937 yılda da ayırm millät wäkilläre, milli cämğiätlär başlıqları üterelgän bulğan.

Xäzerge waqıtta, arxivlar açılğanda, säyäsi zolım turında mäğlümat dönyağa çığa. Ämma qorbannarnı aqlaw äkren bara. Qurqu xise belän balaçaqçalrın ütkärgän millionarça keşe, ğailäläreneñ ğäyepsezgä üterelüe, qulğa alınuı, cäfalanuı öçen açuyın qaytarırğa teli.
XS
SM
MD
LG