Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 09:06

Yewropada Iminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ saylawlarnı küzätüçeläre niçek eşli?


Uzğan şimbädä Qazaxstanda ütkän parlament saylawlarında küpçelek tawışlarnı xakimiättäge firqä aluı beräwne dä ğäcäpländererlek tügel ide. Ämma parlamenttağı saylawlarğa çığarılğan 98 urınnıñ barısınıñ da xakimiättäge Nur-Otan firqäsenä elägüe çınnan da ğäcäpländererlek xäl buldı. Bäysez Qazaxstan tarıxında moñarçı berär oppozitsiä wäkileneñ parlamentqa kermi qalğanı yuq ide äle. Küplär öçen tağın ber ğäcäp xäl Yewropada Iminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ saylawlarnı küzätüçe bülege – Demokratik Oyışmalar häm Keşe Xoquqları Idaräseneñ belderüe buldı. Bu idarä Qazaxstandağı saylawlar xalıqara standardlarğa turı kilmäsä dä anda qayber tärräqiät küzätelde dip belderde. Demokratik Oyışmalar häm Keşe Xoquqları Idaräse süzçese Urdur Gunnarsdottir Demokratik Oyışmalar häm Keşe Xoquqları Idaräsen közge belän çağıştırıp bez barı çınbarlıqnı çağıldırabız ğına, bez saylaw eşlärenä berniçek tä tıqşınmıybız häm bu bezneñ öçen bik tä möhim di.

Saylawlarnı küzätü eşen başınnan axırınaça añlatıp Gunnarsdottir Azatlıq radiosına şularnı söyläde. Barlıq oçraqlarda küzätü eşe nigezdä xakimiätlärneñ çaqıruı belän başlana. Şunnan soñ idarä xakimiätlär belän genä tügel kiñküläm mäğlümät çaraları, xökümättän tış oyışmalar, xakimiättäge häm oppozitsiädäge säyäsi firqälär, saylaw räsmiläre häm başqa keşelär belän elemtägä kerä. Idarä saylawlarğa barlıq taraflar küzlege aşa qararğı tırışa. Misal öçen Qazaxstan saylawların küzätüçe törkem ilgä saylawlarğa 2 ay çaması qala uq kilgän. Şunnan soñ küzätüçelär kiñküläm mäğlümät çaralarında törle firqälärne yaqtırtuğa küpme urın birelüen, alarnıñ niçek yaqtırtıluın qarap bara başlıy. Saylaw komissiäse belän elemtägä kerep äzerlekneñ ni däräcädä buluın öyränä başlıy. Bu eş ozın möddätle küzätüçelärgä qarıy. Monnan tış tawış birü könenä küpsanlı qısqa möddätle küzätüçelär kilä. Gunnarsdottir äytüençä, tuplanğan mäğlümät alarğa äzerlänergä yardäm itä

"Bu mäğlümät annan soñ tawış birügä berniçä kön qala ğına kilüçe qısqa möddätle küzätüçelärne äzerläw öçen qullanıla. Törle oçraqta andıy küzätüçelär sanı törle bula. Qazaxstanda 400-läp şundıy küzätüçe buldı. Bez alarğa kürgän-belgännärebezne söylibez, sistemanı, qanunnarnı añlatabız, nilär kötep buluın söylibez. Mäsälän elektron tawış birü kötep bulamı-yuqmı ikänen. Bu şulay uq tawış birüneñ ikençe könendä bula torğan berençel belderüne äzerläwgä dä yardäm itä. Ul belderü bezneñ tawış birü könenä qädär küzätkännärgä häm saylaw köne, yäki saylaw tönendä bula torğan statistik näticälärgä nigezlänä" di Gunnarsdottir.

Küzätüçelär bara torğan tawış birü urınnarına kilgändä Gunnarsdottir äytüençä, bu küzätüçelärneñ üz eşe. Idarä isä ilne törle töbäklärgä bülep küzätüçelärneñ härber töbäkkä cibärelüen täemin itä. Küzätüçelär annan soñ ul töbäkkä barıp şähärdä dä, awılda da tawış birüne küzätä. Saylawdan ber kön aldan tawış birü urınnarınıñ niçek äzerlänüen barıp qarıylar. Qaya, qayçan baraçaqların aldan äymilär. Gunnarsdottir küzätüçelär törle sorawlar birä ala, tawış birüçegä, cirle küzätüçegä, saylaw komissiäse äğzasına sorawlar belän möräcäğät itä ala, ämma alar qatğıy räweştä tarafsız bulıp qalırğa tieş di. Küzätüçelär qanunnı, saylaw qağidälären bozuçı nindi dä bulsa ğämäl kürsä dä anı tuqtatunı taläp itä almıy. Çönki alar barı tik küzätüçe genä. Gunnarsdottir Demokratik Oyışmalar häm Keşe Xoquqları Idaräseneñ Qazaxstan turındağı berençel bäyälämäsendä Qazaxstandağı qayber uñay tärräqiätlär telgä alınu belän bergä täqnitkä dä urın bar di.

"Misal öçen bez oppozitsion firqälärneñ saylawçılarğa möräcäğät itü öçen qayber mömkinlekläre buluın kürdek. Bez şulay uq alarnıñ problemaları buluın da tanıdıq. Şuña kürä monı qarşılıqlı sürätläp bula. Älbättä ul ildä 2 ay buyı häm şul qädär küp keşe bulğaç aqlı-qaralı itep kenä sürätläp bulmıy. Xäbärlärdä älbättä qayber närsälär turında ğına äytelä. Ämma bezneñ näticälärne alıp uqısağız xällär küpkä törleräk itep sürätlänä. Anda qayber ölkälärdä alğa kiteş, qayberlärendä artqa çigeneş sürätlänä" di Gunnarsdottir.
XS
SM
MD
LG