Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 04:54

Dönyanıñ iñ pıçraq şähärläre iğlan itelde


New Yorkta urnaşqan, tirä-möxit sälämätlege oyışması, Blacksmith İnstitutı beldereünä kürä dönyanıñ iñ pıçraq 10 ile arasında, 4 urnı Rusiä belän bergä elekke 2 sovet illäre biley. Şul isemlektäge cirlärdäñ berse, 275 meñläp xalıq yäşägän, Azärbaycannıñ Sumgayit şähäre. Bu şähär zur külämdä awır metal häm ximik atıqları belän pıçranğan.

Sovetlär waqıtında Sumğayıtnıñ maturlığına soqlanğan cırçılar, şähärneñ güzällegen häm äkrenläp üsüen bu cır aşa añlata bulğan. Waqıtında, Äy Sumgayıt, Şöhräti-qudräte telgä dastan, dip cırlansa da xäzer şähärneñ ul ğorurlığın xis itkän xalıqnı tabuı bik çiten.

“İrtän gaz ise belän toram, başnı häm eçne awırttıra, anıñ sasısı nervığa tiä”

“Ağulı bulsa da nişiseñ,, elekke könnärgä qaytabız inde, tağın ağulı hawalar başana. Kiçke säğat 6lar gaz-ise tarala başliy, Alğa baru öçen keräk, tözärbez bez moña “
Dönyanıñ iñ pıçraq şähärlärennäñ berse bulğan Sumgayit, Kaspi yarında urnaşqan, başqala Baqığa 30 çaqrım yıraqlıqta. SSSRda, yaman şeş häm bala-üleme sanı iñ yuğarı bulğan bu şähär, Sovetlär waqıtında ximik maddälär citeşterelä torğan töp qoralmalarğa iä bulğan. Zur zavot morcalarınnañ şähärgä taralğan sorı tomannar hawanı ağulıy.

Xäzerge waqıtta eşlägän zur berläşmälärneñ kübese yabılğan bulsa da, şähärdä yäşäğän 275 meñ keşe, xaman metal, may kebek ximik fabrika qaldıqlarınıñ ziyanınnañ qurqa.

Azärbaycan Xökümäte, Sumgayittäge xällär küpkä yaxşırdı dip ışandıra.

Ekologiä häm Tabiğiy çığanaqlar Ministrlığı yuğarı räsmiye, Mamed Mamedov äfände, däwlät eşläreneñ bu şähärdä, ximik matdälär citeştergän waqıttañ yaxşıraq buluı xaqında söyläde:

“Sumgayit 1990nçı yıllardağı Sumgayit tügel inde. Zavotlar elekke köçenä qarağanda alarnıñ sanı 10-15 protsentkä qaldırıldı dimäk xazer äzräk sanda eşliy. Elekke waqıtta eşlägän zavotlar havanı häm sunı meñ märtäbä kübräk pıçrata ide. Ä xäzer inde bu xaqta süz yuq, elekke waqıtlardağı belän xäzerge wazğiyätlär küpkä üzgärde.”

Ministr, şähärne çistartu eşläreneñ däwam itüe xaqında söyli. 1990nçı yıllarda, Sumgayit ximik sänäğäte här yıl 600 million kübik-metrlıq sunı pıçrata torğan bulğan. Ä bügen isä, bu küläm yaqınça 80-100 million künik-metr ikän.

Soñğı yıllarda, xökümät Dönya banqı yärdeme belän, cirle alaminium zavotı tiräsendä 40 meñ ton ximik qaldıqnı çistartqan. Şulayda bu çistartılğan sannıñ 4 märtäbä artıq küläme äle tirä möxitkä ziyan birä.

Bu ğadi tomanğına tügel, kansergä kitergän cirdäge metallar belän pıçraq su Sumgayit yazmışın qurqınıç astına sala.

Ä Sumgayit xalqınıñ qayğısı isä, Azerbaycandağı neft satışınıñ artuı – elek ximik qoralmaların arttıraçağı qayğısı. Yäğni xällär bolay bula qalsa, şähär qabat iske naçar könnärgä qaytaçaq.

"Sovetlär Bergeneñ cimerelüennäñ soñ, Sumgayit çistara başlağan ide. Läkin soñgı waqıtta ximik zavotlar yañadañ eşli başlağaç hawa naçaraya başladı. Monda hawağa ximik gaz taratqan zur kiñlektä morca äzerlilär. Şuña kürä, Sumgayitneñ hawası könnäñ kön üzgärä, naçaraya." Ekologiä häm Tabiğiy çığanaqlar Ministrı Guseyngulu Bagirov,

“Min bu qoralmalarını yaba almam, Minem mondıy röxsätem yuq. Bu eştä iñ yaxşı ğamäl mäxkämägä möräcäğät itü bulır ide, ya bezneñ isemlektäñ yäisä azatlıq radiosı isemlegennäñ, monnañ qala ber ni eşli almabız. Häm şuña da, keşelärgä yalğış mäğlümät birmäskä tiyeşbez.”

Xäzer inde, Sumgayit xalqı bu şartlarda yäşärgä öyränergä tiyeş. Alar küpkenä matur diñgez yarlarınıñ pıçranuına zarlansa da, hiç yuğı sunıñ pıçranmawı ömet itep qalalar.

Blacksmith xisabına kürä, pıçranğan töp 10 şähärneñ 4se elekke sovet illärendä. Qalğan şähärlär, Ukrainneñ Çernobil, häm Rusiäneñ, Dzerjinsk belän Norilsk şähärläre.
XS
SM
MD
LG