Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 12:55

Rusiägä "quşulunıñ" 450nçe yıllığın, Tönyaq Kavkaz illäre niçek bäyäle?


Başqortostan başqortlarnıñ Rusiä İmperiäsena teläp quşulularınıñ 450 yıllığı uñayınnan qupşı bäyrämgä äzerlänä. Bu waqiyğa barı tik Başqortostanda ğına tügel başqa Respublikalarda da bilgelänä. Läkin aña qaraş başqa töbäklärdä ayırıla. Äytik, Tönyaq Kavkazdağı 3 Respublikasınıñ Rusiä imperiäsena teläp quşıluın bäyräm itü turında tarixçılarda berdäm fiker yuq. Alar, 1557 yılğı Mäskäw belän Qabarda arasındağı berektäşlek kileşüeneñ, başta çit höcümnärgä qarşı saqlanu öçen yasalğan tigez xoquqlı kileşü bulmağanın däğwa itä.

Mäskäw belän Qabarda patşalıqları arasındağı täwge säyäsi kileşüneñ 450 yıllığıñ bäyräm itü çaralarınıñ berençe şälkäme, 7-8nçe sentäbrdä Qabarda Balqar Respublikasınıñ başqalası Nalçıqta buldı.

Moña oxşaş çaralar 24-25nçe sintäbr könnärendä Adıgäy Respublikasıda ütte. 28-29nçı Sintäbrdä, yağni şuşı könnärdä alar Qaraçay-Çärkäsiädä ütä. Şundıy uq tantanalar 5-7nçe Üktäberdä Mäskäwdä häm 11-12nçe üktäberdä Başqortostanda bäyräm iteläçäk.

Xäzer Rusiä citäkçelege tarafınnan, 1557nçe yıldağı kileşüne, cirle knäzlärneñ Rusiä qulı astına teläp kerüläre dip añlatılsa, Adıgey, Çärkäs häm Qabarda xalıqlarında bu açu häm tänqit xislären qabındıra. Şulay da, Qabarda-Balqarda uzğan çaralar tınıç ütkän dip xäbär itelä.

2006nçı yılnıñ Sentäbrnda, Rusiä Prezidentı Vladimir Putin, Adıgey, Qaraçay-Çärkäs häm Qabarda-Balqar Respublikalarınıñ Rusiä belän "teläp xezmättäşlek" kileşüeneñ 450nçı yıllığın belgeläw turında prezident farmanı çığardı. "Teläp-xezmättäşlek" dip kisken añlatma birü, Adıgey, Çärkäs häm Qabarda millätennäñ bulğan qaysı ber keşelärdä rizasızlıq tudırdı. Küp kenä tänqitçelär monı, Rusiä şovonizmınnañ çığıp, tarixı çınbarlıqnı açıqtañ-açıq üzgärtep kürsätü dip moña qarşılıq belderde.

Tarixnı bozıp kürsätü anı säyäsi idealarğa yaraqlaştıru, qardäşlek yäisä duslıq uydırmaları bigräk tä, elekke törle sovet xalıqları arasında Sovet kominist fikerläweneñ ber öleşe ide. Misal öçen, 1983 yılda, Georgievski kileşüeneñ 200 yıllığı bilgelängändä, bu kileşü Rusuiä belän Gruziä xalıqları arasında mäñge duslıq öçen yasalğan zur adım dip bäyräm itelgän ide. Älege kileşü nigezendä Farsilarğa qarşı torğan könçığış Görcestan patşası İrekle 2çe, Rusiädän yärdäm wäğdäse alğan ide.

Mäskäwneñ räsmi qaraşın tänqitläwçe cirle belgeçlär, 1864nçe yılda Rusiä Patşalığı Tönyaq Kavkazda üzenä buysındıru öçen başlatqan suğışta, yözlägän meñ Adıgeyle, Çärkäs häm Qabarda üterelgän yäisä Törkiä häm yaqın könçığış illärenä quıp cibärelgän dip belderä. Bu illärdä äle dä zur sanda diaspora yäşi. Köpläp üterenü, Gonotsit bularaq tanu ğarizasıñ başta Rusiä dumasına sonınnañ Prezident Putingä tapşırğan Çärkäs kongreseneñ, bu taläbe cäwapsız qaldı.

Qabarda Balqar Respublikası, Çärkäs kongrese räise Ruslan Keşayev, kavkaz-uzel.ru saxifäsendä birgän äñgemäsendä, qarşılıqlarnı täfsilleräk açıqladı. Keşayev, Yawız İvannıñ Kabarda şahzadäseneñ qızı Guashağa öylänüe, Rusiä belän Qabarda arasanıdağı xärbi-säyäsi berektäşlekneñ nigezeñ saldı di. Bu ike patşalıqnıñ urtaq kileşüe näticäsendä, Qırım xanlığı yäisä ğosmanlı impariäsennäñ bulaçaq höcümnärgä qarşı Mäskäw, Qabardanı saqlarğa tiyeş bula ide. Bu Qabardanıñ Rusiägä quşuluı digän süz tügel. Keşayev şul uq waqıtta, Rusiä imperiası waqıtındağı tarixçılarnıñ, Qabardanıñ Rusiägä quşuluı 1774nçe yılda buluın ä könçığış Çärkäsiäneñ isä 1829nçı yılda buluın yaza. Şulay uq, Qabardanıñ Rusiägä 16nçı ğasırdañ uq quşıldı digän fikerläre, Sovet tarixçılarınıñ ber uydırması dide Kaşayev.

Adıgey zıyalıları Russiä Fännär Akedamiäseneñ, Rusiä tarixı İnstituna 1557 kileşüe nösxasın kürsätergä sorap möräcäğat itkän. İnstitut mondıy nösxanı kürsätkän, läkin añlatma älegä yuq.

Tarixçılar, axırda datalarnı häm waqiyğalarnı barlağannañ soñ mondıy näticägä kilä. 16nçı ğasırda, Adıgey Rusiägä, quşulmıy yäisä anıñ belän teläp xezmättäşlek itmi. Dimäk ul waqıtta, xärbi xezmättäşlekneñ nigezläre genä salınğan bula.
XS
SM
MD
LG