Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 20:54

Törkmänstan Törkmänbaşsız berençe bäysezlek könen bilgeli


Törkmänstan bügen bäysezlek könen belgele. Här yıl qotlanğan bäyrämnäñ ayırmalı bularaq, bu yıl tantanalarda Törkmanbaşı yuq. Prezident Safarmarat Niyazov dekabrda wafat bulğan ide. Şulay da xalıq öçen bäysezlek bäyrämen qotlar öçen xäzer inde kübräk säbäb bar, kemder, ber belgeç äytkänçä, yaña Prezident Qorbanğuli Berdimöxämmätov kilüe belän xalıq arasındağı xäwef kimigän. 16 yıllıq bäysezlegen bäyräm itkändä, Törkmäntanda 16 yıl eçendä närsä üzgärgän dä närsä şul kileş qalğan, bez bügenge yazmabızda şul sorawnı cäwaplarbız.

1991nçe yılda, Sovetlär berlege tarqalğannañ birle, Törkmänstanda Bäysezlek tantanalarınıñ tör başı qunağı urnında Törkmänbaşı yuq. Törkmänbaşı, 2 distä yıl, üz şäxsi qultın buldıru öçen tırışqan ide. Anıñ waqıtında Bäysezlek bäyrämendä, kürkäm uza ide. Milli gorurrlıqnıñ här ber üzänçelege bik iğtibarlı başqarıla häm itäğatle ğaskärilär “Küp Yäşä zur türä” dip sälämlilär ide. Läkin buyulı bu bäyräm üzgöçä ütäçäk, prezident urnıñda xäzer başqa keşe. Xalıq bu yulı ömetlänep qarşı ala digän farazlar da bar.

Qorbangulı, waqıtında xalıqqa basım yasağan ber xaqimiätne cilkäsenä aldı. Törkmänstan bik yışıqına, keşe xoquqları, din ireklege, matbuğat ireklege häm demokratiä kebek mäsälälärne tikşergän törkemnärneñ qara isemlegendä buldı.

Xäzer keşelärdä, Törkmän xalqı inde dönyağa açılır digän ömet bar. Törkmänstan, zur gaz häm yağulıq baylıqlarına iä, läkin il xalqı tarix buyınça monıñ faydasınnañ mäxrüm yäşäde.

Törkmänbaşınıñ kötelmägändä yöräk tuqtawınnañ wafat buluı belän Bärdimöxämmädov, Prezident itep iğlan itelgän ide. Anıñ wazifada buluına äle ber yıl da tulmadı. Läkin ul wazifağa kereşeünnäñ birle, xökümät säyäsätendä küzgä kürenerlek üzgäreşlär buldı.

Annañ elek, Safarmurat waqıtında, mäcbüri uqu, 10 yıldañ 9 yılğa qaldırılğan, Törmän uqutuçılarnıñ kübese eşennäñ quılğan kübese ilne taşlap kitärgä mäcbür itelgän ide. Urta Mäktäptän alıp Universitetqaça, imtixannar küpçelek Safarmurat yazğan xättä qaysı xökümät räsmiläre tarafınnañ 2nçe Qor’än bularaqta atala başlağan, Ruxnamä kitabınnañ sorala ide.

Açıq cämğiät institutınıñ Törkmänstan proyektı başlığı, Erika Dailey radiobızğa bu mäsälä xaqında üzgäreşlärne añlattı

"Üzgäreşlärneñ ber öleşe mäğarifät ölkäsenä qağıla. Ul Fevralda eşkä kereşü belän, bälki dä berençelärdäñ bulıp, mäğarif sistemenä üzgäreşlär kertte. 10 yıllıq mäcbüre uqu şartı yañadañ torğızıldı, uqutuçılar kire wazifalarına çaqırıldı, yaña uqu kitapları taratıla başladı häm başqalar. Läkin uqutu planı reformalaştıruda bik äzgenä üzgäreş buldı. Ruxnamä uqutu planınında qaldırıldı, bu da älbättä mäğarif sistemendä alğa baru öçen bik tiskäre yoğıntı yasiy."

Xalıqqa qarağan üzgäreşlär eçendä isä, Pensiälärne artturı bar ide. İkençedäñ Sanaqlarnı häm İnternetne mäktäplärdä häm cämäğätçelekkä açıq urınnarda xalıq faydasına citkerelde. Monnañ elek internet qullanu öçen zur sanda aqça tüläw belän, dokument kürsätü mäcbüriäte quyılğan ide. Qısqası, ğadi xalıqqa sanaq aldına utırıp, internät dingezendä yözü barı tik xıyal bulıp qına qala ide.

Berdimöxämmädov idaräse belän, xalıq il eçendä raxät säfär qıla başladı. Yul sayın tözelgän tikşerü noqtaları yabıldı.

Qaysı ber küzätüçelär, Törmädä yatqannarğa yarlıqaw çığu belän bälki alğa taba säyäsi säbäblärdäñ cäzalaw oçraqları da kimer dip ömetlänä.

Şul uq waqıtta ilneñ tışqı säyäsätendä dä üzgäreşlär kürelä. 1995nçe yılda BMO räsmi bularaq Törkmänstannıñ bi taraflığın räsmi räweş tanığan ide. Niyazov, berektäşelek häm töbäk eçendä törkemnäşüdän baş tartıp, üz ileñ tışqı dönyadañ çikläp üz eçenä bäylängän ber il buldırğan ide. Berdimöxämmädov, bu atna, 11 ilgä säfär qılğanın bu waqıt eçendä çit illär belän 50 yaña xezmättäşlek kileşüe tüzüen iğlan itte.

Törkmänstan proyekte başlığı, Dailey bu, töp üzgäreşne çağıldıra di,

"Törkmänstannıñ tışqı säyäsätendä zur üzgäreşlär bara. Berdimöxämmädovneñ, üzennen yaña mönäsäbätlär öçen, bik tırışıp küperlär saluı kürelde. Ul üz eçendä biklänep qaluğa qarşı bu isä Berdimöxämmädovnıñ elgäreseneñ mönäsäbätenä qarağanda, 180 däräcälek üzgäreş digän süz."

Törkmänstanda äle tulı demokratiä turında söyläşergä irtä. Şulay uq, Berdemöxämmätneñ tizdäñ, xalıq kontroleñ kimter digän işarälär kürenmi.

Läkin Törkmänstanda citäkçelekneñ alışu da hiç yuğannañ alğa taba tağın yaxşıraq üzgäreşlär bulır äle digän ömet saqlarğa yul birä.
XS
SM
MD
LG