Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 20:27

«Tatarstan yäşläre»: "Çittäge tatarğa qaytıp urnaşırga yärdäm itü — anı assimilyatsiyadän saqlap qalunıñ iñ ütemle çaralarnıñ berse..."


«Dönyalar gına tınıç bulsın» digän teläk bu atna matbugatında xökem sörgän ruxnı bilgeli ala. Gäzitlärdä yıl yömgaqların yasaw, möhim waqiğalarnı barlaw, yaña elga teläklär äytü...

Bu yılnıñ soñgı könnärendä yaña yılnı qarşılaw temasınnan qala, ictimagıy -- säyäsi waqiğalar da matbugatnıñ igtibar üzägendä buldı. Atna başınnan uq gazetalarda Vladimir Putinnıñ Rusiä xalqı belän turı elemtä aşa söyläşü ütkärü turında xäbärlär daimi räweştä basılıp bardı. «Вечерняя Казань» gazetası mäsälän, ber keşeneñ şuşı söyläşüdä qatnaşırga teläp, kamera yanına yaqın kilü tırışlıqları turında bäyan itte. Şuşı keşe, Prezident Vladimir Putinga yäşlär säyäsäte turında sorau birmäkçe bulgan. Sorau birü teläge şul xätle köçle bulgan ki, ul üzäktäge maydanga elemtä başlanuga berniçä sägat aldan kilgän bulgan, ämma kiñ cilkäle keşelär anı mikrofon häm qamera yanına barıber cibärmägän. Soñınnan, ul keşene kulga alıngan, yaqında urnaşqan administratsiya binasında turı elemtä betkänçegä qadär totqında utırgan ikän.

«Tatarstan yäşläre» gazetası bu turı elemtä xaqında bolay dip yazdı: «xalıq belän añlaşu V.Putinnıñ abruyın kütärmiçä qalmas. İşeteübezçä anıñ üz-üzen totışı, cawap birüe bigräk tä xatın-qızlarga oxşagan. Oşamıy ni, kem äytmeşli, «şundıy tormış arqasında cünle-rätle irlär dä qalmadı bit inde». Sorau birergä tieşle şähär isemlegendä Qazan da bar ide. Aldan uq bilgelängän (bilgelänü genä tügel, ber kön aldan repetitsiä yasagan) keşelärneñ baş mien nindi sorau kimerä ikän dip qızıqsınıp, min dä televizor qarşında utırdım häm, äytergä kiräk, soraular da, cawaplar da älläni qanägatländermäde» — dip yazdı Riman Gıylemxanov.

«Tatarstan yaşläre» gazetası bu söyläşüdä telgä alınmagan, ämma küp keşene borçıgan problemalar turında yazıp çıgarga buldı. Gazeta «Sorıysı kilgän ide..» digän baş astındagı aqtsiya iglan itep, xalıqtan soraular cıya başlıy. Ukuçılar fikeren «Tatarstan yäşläre» xezmätkärläre gazeta bitlärendä urnaştırırga wägdä itä.

Şuşı uq gazetada dönya kürgän «Tatar kiñlegenä — yaña qaraş» digän baş astında İlgiz Nasıybullinnıñ mäqaläse igtibarnı cälep itte. Avtor Raşat Safinnıñ ber mäqaläsendä äytelgän fikerläre belän kileşmäwen äytä, bäxäskä çaqıra. Şuşı yazmadan ber özek. «Avtornıñ NATOga mönäsäbäte häm täqdime bik aqtual. Läkin bu fikerneñ ber xatası bar kebek. Bu — alda iskä alıngan bloq gaskären üzen xalıqara xoquq subyektı itep iglan itkän Tatarstan cirenä tügel, ä kürşe däwlätneñ ber öleşe bulgan İdel bue Federal oqrugı cirenä çaqıru mömkinlege tuırnda süz alıp baru». İlgiz Nasıybullin Raşat Safinnıñ İdel bue federal oqrugı cirlären tatarnıñ töp yortı diyüwe belän tulısınça kileşä. Ämma xalıqara cämägatçelek häm anıñ oyışmaları öçen bu argument bula almıy, dip uylıy İlgiz Näsıybullin. Anıñ yazuınça, «bez NATO köçlären fäqät Tatarstan territoriäsenä genä çaqıra alabız».

Bu mäqalädä şulay uq däwlätçelekne nıgıtu, xalıqnı tuplau mäsäläläre kütärelä. «Xäzer, Tatarstan däülätçelegen nıgıtu belän bergä, tatar xalqın mömkin qadär kübräk respubliqa eçenä tuplau millätne saqlap qalunıñ näticäle çarası bula alır ide. Tatarstannan tışta yaşägän millätäşlärebezneñ tormışın canlandıru niçek kenä uñışlı barmasın, çit töbäklärdä, illärdä anıñ perspektiwası iuq däräcäsendä. Çönki assimilitsiya protsessları milli yañarış protsesslarınan küpkä köçleräk. Çit ölkälärdäge milli canlanu, Tatarstannıñ üzendä däülät tözeleşendä alga kiteş bulmagaç, tuqtap uq qalmasa da soñgı ellara bik nıq sülpänäyde.»

İlgiz Nasıybullin çittäge tatarga qaytıp urnaşırga yardäm itü — anı assimilyatsiädän saqlap qalunıñ iñ ütemle çaralarnıñ berse bulsa, Tatarstandagı milli cämägatçelekkä xalıqara xoquq normalarına tayanıp eş yörtä alır däräcädäge añ tärbiyaläü bügenge köndä şulay uq zarur eş digän fikerlä dä äytä «Tatarstan yaşläre» gazetasında.

Gazetalarnıñ bu atna sannarı ütkän el turındagı istäleklärgä, yaña elga teläk, farazlarga bay buldı. Mädäni cömga gazetasında Tufan Miñnulllin üzeneñ ellıq xisabın täkdim itte, bäyräm teläklären äytte. Tufan efände 2001 elda törle xällär buldı, ämma ul, bezneñ öçen sudlar elı bulıp xäterdä qalaçaq di. Ämma şul uq waqıtta ömetsezlekkä birelergä yaramıy dip şundıy süzlär dä äytä. «urıs telendäge gäzitlärdä «Proçay, tatarskiy yazıq», tatar telleläre «tatar betä» dip zarlana.

Töşep qaldı baldagım, Bälki, räxät könnär bulır, Belep bulmıy aldagın

— dip cırlagan babaylar. Nindi awır ellarnı da kiçerdek, isän qaldıq. Tatarga ber qayçan da ciñel bulmagan bu ildä. Xäer, urısnıñ da räxät kürgäne iuq inde.Telebzne, dinebezne yugaltmasaq, qalganın taba beläbez bez. Eş öçen yaratılgan xalıq»— digän süzlär bar Tufan Miñnulinnıñ «Ömet yaşätä keşene» digän mäqaläsendä.

«Mädäni cömga» gazetası bäyräm aldı sanında bilgele keşelärneñ fikerlären bastırdı. Anda alarga ike sorau birelä «Yaña meñyıllıqnıñ, yaña gasırnıñ berençe yılı sezneñ öçen qay yagı belän istälekle bulıp, nindi şatlıq-borçular alıp kilde?» İkençe sorau - «Yaña yılga nindi ömet-teläklär belän keräsez?» - dip yañgırıy. Tatarstan xalıq artistı Ramil Kuramşin bu el minem öçen hiç onıtrlıq tügel, dip äytkän. Ul bu çıgışında zur şatlıgın — däräcäle isem aluın häm zur qaygısın — duslarnı yugaltuın iskä ala. Anıñ cawabınnan tagın ber özek: «Kiläse elda da bezne zur sınau kötä: Rusiädä xalıq sanın al bulaçaq. Menä şul xalıq sanın alu waqıtında bez tatarlarnı yanä dä törle qawemnärgä bülep-butap beterergä teläüçelär bar. Bu — zur efät. Ägär dä bez barıbız da üzebezne berdäm millät bularaq nıqlap yaqlamıybız ikän, barıbızga da oyat häm xurlıq qına bulaçaq. Şuña kürä iñ zur tplägem: bergä bulıyk, berdäm bulıp qalıy!» - dip yaza Ramil Kuramşin.

Yazuçı Flüs Latıyfi da şuşı uq säxifädä üz fikeren äytä. Anda ul XX gasır belän XXI gasır arasında nindider añlaeşsız şom elenep tora şikelle miña, dip xisläre belän urtaqlaşa. Yazuçı Flüs Latıyfinıñ yaña yılga teläkläre şundıyraq: «Borıgı tatar kalendare (ul yaponnarnıqına da täñgäl kilä ikän) buyınça ul At yılı iç. At atar xalqınıñ söyekle malı, tugrı yuldaşı, ışanıçlı iptäşe, yardämçese. At yılında xalqıbız mantıp kitär, at üze belän söygän xalqına bäxet, uñışlar, kuanıçlar alıp kiler! Gomer baqıy at kebek eşlägän xalqıbız bäxetenä dä şl xezmät arqılı gına ireşä alırbız da.»

Qazan Däwlät Universitetı professorı Flüra Safiullina yaña el aldınnan millät, tugan tel turında uylana. «Bezdä meskenlek köçleräk ikän: soñgı un elda ireşelgän qazanışlarıbız da bugen tonıq kürenä» di ul. Ul şulay uq, yaña elda telebezgä moñarçı kürelmägän böeklegenä ireşüne teli. Bu äñgämädä Flera Safiullina universitetta 40 el uqıtu däverendä tatar şagırläreneñ telebez turındagı iñ yaxşı şıygıyrlären tuplap, cıentıq çıgaruı turında da söyli. Şundıy şigıyrlärneñ berse, Zölfät yazgannınan ber özek tä kiterä.

Tugannan soñ äytä alasıñ «äni» diep, Tugannan soñ äytä alsañ «äti» diep,- Tugan teleñ äle bu bulmas, Küzläreñä yaşlär tıgılmas. Kuzläreñä yaşlär tıgılmas. Soñ minutta äytä alsañ «äti» diep, Soñ minutta äytä alsañ «äti» diep, Tugan teleñ änä uşl bulır, Küzläreñä yaşlär tıgılır.»

Kiläse el, könçıgış qalendarlarında at elı itep bilgelängän. Matbugatta da at elına bagışlanan küp sanlı farazlar, teläklär küpläp basıldı. «Şähri Qazan isä» atlar temasın astorlogik farazlar aşa gına tügel, tatar poeziyase yardäsmendä dä açıp birerrgä tırıştı. «Bu dönyada atqa endäşmägän. Anıñ belän söyläşmägän şagıyr barmı ikän? İuqtır ul» digän baş astında törle awtorlarnıñ äsärläre basılıp çıqtı. Anda mäsälän «İdegäy» dastannınan özeklär, Gamil Afzal, Säcidä Söläymanowa, Flera Ğizattulina, Möddäris Ägläm şıgırläre urın algan. Atnıñ obrazı Zölfätneñ, Lena Şagıyrcannıñ, Gosman Sädäneñ, Rqail Zäydullannıñ, Rinat Xarisnıñ, Golşat Zäynäşewanıñ icatında da çagılış tapqan. Ä menä Rämis Äymätneñ şigıyre yaña yılga turı kilep tora. Annan ber özek:

«Atlar kilä, atlar! Yul biregez — Nindi xäbär? Qayan? Kem tagı?… Ällä bäen özep ıçqınganmı İşmortanıñ aqbüz yurtagı?

Qabatlana tarix! Miñme soñ ul — «Ak qawem»neñ «qara tugan»ı? Yul buyında haman kötäme ällä Yazmışlarnıñ qara taganı?!»


Matbugat küzätüe şunıñ belän tämam. Küzätüne «Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Bikä Timerowa äzerläde.
XS
SM
MD
LG