Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 17:44

Title News


Aydar Xälim: «Küñelegezgä awır almağız Mintimer Şäripoviç. Räsäy ayuın yoqlatu öçen bälki Qazan belän Mäskäw arasında Şartnämä kiräk tä bulğandır. Bezneñ qaraşka, awır ämmä tarixi aqlanğan ikençe ber yul bar ide. Ägär 90-nçı yıllar başında Tatarstan belän Başqortostan citäkçeläre üzlärendä säyäsi ixtiar tabıp, ike respublika federatsiesen buldıru turında tieşle färmanğa qul quyğan bulsa, Räsäyneñ Tatar-Başqort däwläte belän konfederatsiä tözü turında däwlätara kileşüğä qul quymıyça başqa yulı qalmıy ide.» /Şähri Qazan/

«İl-kön küze sezgä qarap tora, Ğälicänäp tatar ädipläre!»

Mädäni comğa gäziteneñ yaña sanı şuşı süzlär belän açılıp kitä. Tatarstan yazıçularınıñ XIV qorıltayı tatar matbuğatınıñ iğtibar üzägendä tordı. Yazuçılar berlege idäräseneñ räise Foat Ğalimullinnıñ xisap çığışların küpçelek tatar ğäzitläre bastırıp çığardı. Mädäni comğada, mäsälän, bu yazma ber atna elek ük dönya kürgän ide. Bu könnärdä isä, Восточный экспресс gazetası Foat Ğalimullinnıñ çığışın urıs telendä bastırdı. Qorıltay teması matbuğatta ayıruça kiñ çağılış taptı. Möstäqil fiker yörtüçe, neçkä küñelle, süzneñ tämen neçkäleklärenä qädär belüçe qäläm iyäläreneñ çığışları bu atna matbuğatına da üzenä kürä ber canlılıq, yañalıq alıp kilde. Fiker törlelege, qorıltay aldınnan äytelgän farazlar, belderelgän qaraşlar, teqdimnär ädäbiyät belgeçläreneñ genä tügel, ğadi gäzit uquçılarınıñ da iğtibarın cälep itte.

Mädäni comğa gazetasında dönya kürgän «Yılyazmabızğa nilär östädek?» digän baş astındağı mäqälädä Foat Ğalimullin bolay dip yazğan ide:

«Bez bügen yomğaq yasıy torğan yıllar (1999-2002) ğadi genä çor bulmadı. Yazuçılarnıñ ike qorıltayı arasında bez ädäbiyätneñ üzendä dä zur yuğaltular kiçerdek: N.İsänbät, M.Mähdiev kebek zur ostalar artınnan Ä.Yeniki, G.Axunov, A.Ğıyläcev kebek xalıq yazuçıları mäñgelekkä kitep bardı. Şuşı öç yıl çaması ğına waqıt eçendä bez 22 qalämdäşebezne yuğalttıq. Döres, bezneñ saflarğa bu waqıt eçendä 41 yaña qaläm ähele östälde. 2002 yılnıñ mart ayında Qazanda yäş yazuçılarnıñ seminarı ütkärelde.Ädäbiyätkä kilüçe yäşlär arasınnan Yazuçılar berlegenä täqdim itelüçelär dä buldı. Alğa taba mondıy seminarlarnı Çallı, Älmät, Arça kebek rayonnarğa bülep uzdıru otışlı bulır.»

Şuşı urında Foat Ğalimullinnıñ çığışın çitkä quyıp torıp Tatarstan yäşläre gäzitendä basılğan Näcibä Safinanıñ «Nixäl ömet?» digän mäqäläsenä küz töbik. Näcibä Safina yazuçılar berlege tiräsendäge xällärgä bik tänqiti qaraşta tora. Foat Ğalimullinıñ xisabı, anda äytelgän fikerlär belän dä ul kileşmi. Millätneñ ruxi közgese dip atalırğa xaqlı tatar ädäbiyäte ähelläre, yazıçular wä şağırlär säyer yöqıda kebek, di ul. Näcibä xanım yazuçılarnıñ xäyerçe, mesken xälendä qaluın iskä ala, ädäbiyättä janrlarnıñ üsmäwen tänqitli. Avtor, tatar ädäbiyäten dönyağa tanıtırğa kiräk digän täqdim kertä.

Döres, bu ruxtağı fikerlär Foat Ğalimullinnıñ xisabında da bar:

«Tatarstan yazuçıları Törkiyädä uzdırılğan törki ädäbiyätlär forumında, Äzerbäycan başqalasında “Kitabı Dädä-Qorqıt” äsäreneñ 1300 yıllığına bağışlanğan xalıqara konferentsiyädä qatnaştı. Şağırlär R.Xaris häm R.Fäyzullin Tönyaq Kiprda uzdırılğan törki şiğriyätlär festivalendä tatar ädäbäyäteneñ ilçeläre sıyfatında çığış yasadı.”

Näcibä Safina üzeneñ mäqäläsendä yazuçılarnıñ uquçılar belän oçraşırğa aşqınıp toruları, tuğan yaqlarına qaytırğa teläwläre, säyäxätlärdä yörep ruxi dönyanı bayıtu moxtaclığı xaqında uy-fikerläre belän urtaqlaşa:

«Döres, iñ küp uqıla torğan kitapqa bäyge ütkärelä. Maqsatı äybät bäygeneñ. Ämmä bit ul kitaplar härkemğä barıp citmi. Yazuçılar berlege Tatar Kongressı belän tığız elemtälär urnaştıru turında da uylamadı. Gädättä kemneñ qayda dustı, näçälnik tuğanı bar, tatarlar bulğan urınnarga şular yöreşterä. Östäwenä, Könbatışqa iyärülär şul däräcäğä barıp citte ki, yoldızlar yasawda bez Könbatışnı quıp citep uzıp ta kittek axrı.»

Az-maz şiğerlär yazğalap, tiz arada kitap çığarıp, ädäbiyätkä kilep kergän avtorlar turında Şähri Qazan gäzitendä Robert Äxmätcan da yazıp çıqtı. «Bazardan qaytışlıy» digän yazmasında ul bu xaqta fikerläre belän urtaqlaştı. Anıñ mäqäläsendä süz azıq-tölek bazarı turında tügel, ä ädäbiyät ölkäsendä dä urnaşqan bazar mönäsäbätläre turında bara. Bügenge ädäbi icat mäydanında iñ möhim küreneş: «cırçı» şağırlär çeben gömbäläredäy ürçep kitte. Ä şularnıñ kübesen, möstäqil icat ürnäge bularaq, köy-muzıkasınnan ayırıp qarasañ, ni stilistika, ni mäğnä, ni şiğriyät; primitiv süz tezmäse bulıp qala, dip yaza ul. Anıñ fikerençä elleke yıllardağı ädäbi kommissiälär kiräk, alar ädäbiyätneñ här törenä ütep kerergä tırışqan xalturanı dönyağa çığarmas ide. Ölkän, täcribäle yazuçılardan ostalıq däreslären alğannan soñ ğına ädäbi mäydanğa çığarğa yarıy, dip uylıy Tuqay büläge iyäse, şağir Robert Äxmätcan.

Şähri Qazan gazetasınıñ comğa sanı tulayım diyärlek, yazuçılarnıñ qorıltayına, ädäbiyät yazmışına bağışlandı. Gäzitneñ İlhamiät quşımtasında Universitet professorı Xatıyp Miñneğulov ädäbiyät fänen öyränü barışı belän tanıştıra. Anıñ uylawınça, bu ölkädä şaqtıy alğa kiteş bulsa da, qayber xezmätlärgä fänni-teoretik tiränlek, zamança fikerläw, millät yamışı belän bäyläneş, yañalıq citmi. Şuşında uq, Fänzaman Battal belän Mösäğıt Xäbibullinnıñ icadi polemikasına urın birelä. Tänqıtçe Mansur Wäli-Barcılı häm şağır Mödäris Äğlämneñ gäzit birgän ber niçä sorawğa cawabı da basıldı anda. Mansur Wäli-Barcılı, mäsälän, yazuçılarnıñ icat yortın häm ädäbi tänqıt öçen bäysez ğäzit buldırırğa täqdim itä. Mödäris Äğläm isä, yazuçılar berlgeneñ ber qanatı - däwlättän, ä ikençese - iğanäçelärdän yärdäm alıp torırğa tieş, dip sanıy.

Şulay da, Şähri Qazan gazetasında töp urınnı, bu çığışlar tügel, ä Aydar Xälimneñ Mintimer Şäymievka yünältkän açıq xatı alıp tora. Zur formatlı ber bitkä dä sıyıp betmägän bu külämle açıq xat, ädäbiyät yazmışı, dönya säyäsäte, millätneñ kiläçäge kebek çeterekle mäsälälärgä bağışlana. Avtor, «İsän qalu xaqına» dip isemlängän älege yazmasında, altmış yıllığı uñayınnan Tatarstan prezidentınnan xat aluwın, anıñ tä'sirendä şuşı açıq xatnı yazıp taşlawı turında bäyän itä.

Şuşı yazma berniçä öleşkä bülengän. «Tışqı, xalıqara faktor» diğän bülektä Aydar Xälim globalläşü qurqınıçı turında yazsa, «eçke ğomumräsäy faktorı» digän öleştä Qazan-Mäskäw arasındağı mönäsäbätlärgä tuqtala. Şuşı öleştän ber özek:

«Küñelegezgä awır almağız Mintimer Şäripoviç. Räsäy ayuın yoqlatu öçen bälki Qazan belän Mäskäw arasında Şartnämä kiräk tä bulğandır. Bezneñ qaraşka, awır ämmä tarixi aqlanğan ikençe ber yul bar ide. Ägär 90-nçı yıllar başında Tatarstan belän Başqortostan citäkçeläre üzlärendä säyäsi ixtiar tabıp, ike respublika federatsiesen buldıru turında tieşle färmanğa qul quyğan bulsa, Räsäyneñ tınıç parlament söyläşüläre şartlarında Tatar-Başqort däwläte belän konfederatsiä tözü turında däwlätara kileşüğä qul quymıyça başqa yulı qalmıy ide.»

Aydar Xälim menä şundıy matur farazlar qora älege mäqäläsendä. «Tatar häm Tatarstan faktorı» dip isemlängän bülektä ul tatarnıñ berençe doşmanı - ul üze, di. Bärdämsezlek, könçelek, ber-bersen aşaw, üz mänfäğätlären östen quyu millätebezne ber tapqır doşman qulına iltep tapşırğan ide inde. Xäzer iltep tapşırası millätebez qalmadı, dip yaza Aydar Xälim. Ul, şulay uq, Tatarstan konstitutsiäsenä tatar xalqı digän süzne kertü belän çiksez şatlanuın belderä. Anıñ fikerençä, şunıñ belän bergä, tatarnı dönya-küläm tanıtu eşe belän ictimağiy oyışmalar, yazuçılar şögellänä alır ide. Aydar Xälim anda tatar kitabı, tele, mäktäbe tiräsendä bulğan problemalarğa da iğtibarnı yünältä. Xat bik qızıqlı tämamlana. Ul, Aydar Xälim, yazuçı, milli mäcles deputatı, cirdä keşelekne saqlaw buyınça xalıqara konfederatsiäneñ Aq Xaç ordenı kavalerı dip imzalanğan.

Mintimer Şäymievnıñ bu xatqa cawabı älegä matbuğatta basılmadı.

Mädäni comğa gazetasınıñ yaña sanında qızıqlı häm ütemle mäqälälär şaqtıy buldı. Küptän tügel ütkän, “Näwrüz” festivaleneñ yomğaqları, şiğerlär, Mirğaziän Yunısnıñ «Qäläm ğadellekne yarata» digän yazması häm tuğan tel yazmışına bağışlanğan , iğtibarnı cälep itärlek başqa yazmalar da dönya kürde.

Gäzitneñ Tuğan tel quşımatsında Arça rayonı Tübän atı mäktäbe uqıtuçısı Alsu Däwlieva latin grafikasın üzläşterü, anıñ uñaylı häm qıyın yaqları turında fikerläre belän urtaqlaşa. Ägär däresleklär waqıtında kilep citsä, uquçılarğa matbuğatnı yaña grafika nigezendä uqıp barırğa mömkinlek birelsä, anı üzläşterü awır bulmayaçaq, dip saniy eksperimentta qatnaşqan uqıtuçı.

Şuşı uq temanı däwam itep Tatarstan yäşläre gazetasında basılğan ber uquçı xatına da iğtibar itü kiräkter. Anda qızıqlı misallar kiterelä. Xäsän Räxmätullin 3 sıynıfnıñ berençe yartısın latinça uqığan, ikençe yartısında - kirilğa küçkän. Niçä yıllar uzsa da, ul latin xäreflären onıtmıy, häm alar yärdämendä genä tatarça xatasız yazıp bula, dip sanıy. Kiril älifbasın qullanğan tatar keşesenä ber ük süzlärne, döres yañğırasın öçen, ike törle itep uqırğa turı kilä. Häm torğan sayın awazlar äyteleşe bozıla bara, dip yaza ul. Avtornıñ bu mäsälägä qaraşın mäqälägä isem birgän «Küp süz -- çüp süz» digän cömlädän çamalap bula. Süzdän eşkä küçärgä küptän waqıt inde, dip tä äytä ul.

Matbuğat küzätüen Bikä Timerova äzerläde
XS
SM
MD
LG