Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 07:48

Title News


Rafael Xäkim: «Minemçä tatar ülmägän, yoqlamağan da. Ul köç cıya. Yılamıyça, zarlanmıyça, üzläre buldırğança eşlägän keşelär böten Rusiä buylap barlıqqa kilä başladı. Bu ayırım tatarlarnıñ eşen ber taşqınğa berläşterergä kiräk. Zur Tatarstannı tözü, yağni Respublikanıñ xakimiäten häm räsmi tatar oyışmaların ber çeltärgä totaştıru waqıtı citte. Şuşı oyışma tiräsendä mäğlümät çaraları, şirkätlär, zıyalılar berläşergä tieş. Şul waqıtta tatarlanıñ däräcäse kinät kenä üsep kitäçäk.» /Tatarstan yäşläre/

Mäskäw gäziteneñ Tatarstanda çığuçı quşımtası «Duma eşe tügel - 2» diğän mäqälä bastırıp uzğan atnada başlağan aksiäsen däwam itte. İsegezgä töşeräbez, Московский Комсомолец gäziteneñ Tatarstandağı quşımtası citäkçese Lev Ovrutskiy latin grafikasın tıyğan öçen Däwlät Dumasına qarşılıq çarasın oyıştırırğa buldı. Ul anda «min tözätmägä qarşı» digän, gäzittä basılğan keçkenä bitne kisep alıp, Dumanıñ älege qararına näfrät tulı fikerlärne yazıp, gäzitkä yullarğa çaqıra. Lev Ovrutskiy berençe xatlarnı inde bastırıp ta çığardı, üzeneñ bu mäsälägä qaraşları belän tanıştırdı. Şunısı qızıq, aldağı atna belän çağıştırğanda, avtornıñ fikerlärendä üzgäreş sizelä başladı. Başta avtor «tatarlardan soñ, kemneñ çiratı citär» digän kisken belderülär yasasa, bu atnadağı mäqälädä ul, «nigä 33 xärefle kirill alfavitı tatarlarnı qänäğätländermider, belmim, ämmä bu alarnıñ üz eşe» dip küpmeder yomşarıp kitä, saqlıq kürsätä.

Lev Ovrutskiynıñ fikere alğa taba niçek üzgärer - waqıt kürsäter. Yazılu kompaniäse äle tamalanmağan bit. Ä xäzergä başqa temalar turında.

Tatarstan yäşläre gäzitendä bu atnada bik küp tapqır telgä alınğan, tikşerelgän, soqlandırğan, tänqitlängän avtor Rafael Xäkimneñ «Kem sin tatar?» digän şälkemnän çirattağı mäqäläse basılıp çıqtı. Ul mädäniätkä bağışlandı. Anda ul moña qädär tikşerelgän din temasına da qağılıp kitä. Dinne mädäniätneñ ber öleşe, dip atap Rafael' Xäkim islamnıñ iñ möhim däwerlären barlap çığa. Töp iğtibarnı avtor islamnıñ yañaru çorı -- cäditçelekkä birä. Cäditçelärne ul intellektual' qaharmannar dip atıy. Bu täğlimätneñ universal buluına da basım yasıy ul. Yäğni cäditçelek tatarğa ğına xas küreneş digän fikerne inqär itä. Mädäniätne üsterü cirlege -- urta belem sisteması, digän fiker äytä avtor. Tatarstanda bu sistema tössez häm qızıqsızğa äwerelä bara digän däğwä dä belderä Rafael Xäkim. Zaman Tatar universitetı açunı taläp itä, dip ul süzen bolay däwam itä:

«Tatar universitetın açu turında qarar bar, ämma monı aqlıy torğan konsepsiä tözü mäğkül. Ägärdä süz nindi teldä uqıtu turında ğına barsa, Pedagogiä universitetın kiñäytü belän genä çiklänep bulır ide. Xikmät başqada. Tatar universitetı dönya standartalarına yünälderelergä tieş. Ul xalıqara universitet bulırğa tieş. Xalıqqa ul dönyanıñ iñ yaxşı universitetı belän xezmättäşlek itkän oçraqta ğına kiräk bulaçaq bit. Näq menä şuşı Tatar universitetı kiläçäktä tatar xalqı häm respublika öçen yaña ideyälärneñ töp çığanağı bula ala häm bulırğa tieş tä.»

Mäqälä axırında Rafael Xäkim mädäniätne köç wä ilham çişmäse dip atap, anı üsterergä, xalqıbıznı saqlarğa çaqıra.

Восточный экспресс gäzitendä isä Rafael Xäkimneñ «Kem sin tatar?» şälkemeneñ soñgı, bişençe kisäge dönya kürde. «Zur Tatarstan» dip atalğan bu mäqälädä ul, baylıqnı qayda quyırğa belmägän keşelärgä, zatlı maşina aluğa, çamadan tış zur öylär tözügä tügel, ä belem aluğa yünältergä çaqıra. Xaqimiätkä yaqın bulğaç, tänqitlärgä awır, di ul. Menä üzeñ tormışqa aşır, dip äytälär. Däwlät eşlärgä tieş digän sovet zamannarınan qalğan yalğış fiker bar, di Rafael Xäkim:

«Däwlätçelek alu millät problemaların xäl iter dip uylağan idek. Ämma Tatartannan çittä yäşäwçe tatarlarğa üz köçenä genä ömet itärgä turı kilä. Budjet aqçası küpkä citmi. Millät yaxşı belem birü mäsäläsen üze qayğırtırğa tieş. Qazan yuğarı uqu yortlarınıñ tatar yäşägän urınnarğa ütep kerüwe yaxşı bulır ide. Mäğlümät çaraları, bigräk tä elektron gäzit, radio häm sputnik televideniese üseşenä aqça qızğanmaska kiräk. Tatarstan nığığan, milli-mädäni avtonomiälär oyışqan häm möselmanlarnıñ bötenlege saqlanğan oçraqlarda ğına Rusiädä tatarlarnıñ däräcäse üsäçäk. Şuşı öç faktornı bergä cıyıp bulsa, ber genä mäsälä dä tatarlardan başqa xäl itelä almayaçaq.

Avtor şuşında uq tatarlarğa nıqlı partiä kiräk digän fekerne dä ütkärä. Ämma şul ük waqıtta, bez ber nindi keşelek qimmätlären tanımıy torğan säyäsi texnologiälär zamanında yäşibez, di. Soñğı waqıtta baş qalqıtqan faşizm da -- şunıñ näticäse. Latin grafikasın tıyu da, Rusiäneñ qanunıylaştırılğan şovenizmı, dip sanıy avtor. Urıs quya torğan «Närsä eşlärgä?» digän soraw, tatarlar öçen başqaça yañğırıy: «Tatar ülgänme ällä yoqlağanğınamı?». Rafael Xäkim bu sorawğa bolay cawap birä:

«Minemçä tatar ülmägän, yoqlamağan da. Ul köç cıya. Yılamıyça, zarlanmıyça, üzläre buldırğança eşlägän keşelär böten Rusiä buylap barlıqqa kilä başladı. Bu ayırım tatarlarnıñ eşen ber taşqınğa berläşterergä kiräk. Zur Tatarstannı tözü, yağni Respublikanıñ xakimiäten häm räsmi tatar oyışmaların ber çeltärgä totaştıru waqıtı citte. Şuşı oyışma tiräsendä mäğlümät çaraları, şirkätlär, zıyalılar berläşergä tieş. Şul waqıtta tatarlanıñ däräcäse kinät kenä üsep kitäçäk. Närsä genä äytsälär dä, respublikağa häm xalıqqa xezmät itüdän dä zurraq eş bula almıy. Qalğanı -- şaytan wäswäsäse.»

Mäqälä axırına avtor, «bülengänne büre aşar, ayırılğannı ayu aşar» digän xalıq mäqälen çığarğan. Bälkem tatarnıñ berdäm xalıq bulıp yäşägän çaqların kürep qalırbız äle dip, näticä yasıy Rafael Xäkim.

Millätneñ berdämlegen qayğırtuçılar bu atnada «xalıq sanın alu» digän säxifädä çığış yasadı. Ğomumän, bu tema alğı rätkä çıqa başladı. Şähri Qazan gäzite «Tatar tatarğa ğına kiräk» dip isemlängän mäqälä urnaştırdı. Anıñ avtorı Xämzä Bädretdinov küpmeder däräcädä Rafael Xäkim qaraşına turı kilä torğan fikerlär äytä. Ämma şul uq waqıtta Xämzä Bärtetdinov anıñ belän bäxäsläşä dä. Älege yazmasında ul Rusiä, dönya buylap sibelgän tatarlarğa Tatarstan yärdäm itmi dip açınıp yaza. Täkäbberlekkä, başbaştaqlıqqa, bitaraflıqqa yul quyılu --yöräk sızlawın köçäytä, di ul häm şundıy missallar kiterä:

«Çiläbe ölkäsennän suqmaq saluçı Luiza Zakiryanova Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ kadrlar bülegennän “Atqazanğan mädäniät xezmätkäre isemen çitlärgä birü mömkinlegebez yuq”, - dip borıp çığarılğanda, ul üzen häm fikerdäşlären niçek Tatarstannıñ wäqälätle wäkile itep küz aldına kiterä alsın inde? Taşkenttağı geologiä-mineralogiä fännäre doktorı Röstäm Yosıpov AQŞ fännär akademiäse akademiğı itep tanılıp ta, Tatarstan Fännär Akademiäsendä üz itelä almıy. Änise yağınnan Yäşel Üzän rayonınnan bulğan Tömän yazuçısı Yaqub Zänkievqa 1994 yılda basılıp çıqqan «İrtış tañnarı» digän romanı öçen Tuqay bülägen alu çiratı 2002 yılda ğına citä ikän, «seber tatarı» milläte safına quşılırğa cıyınuçılarnı niçek itep Qazan yağına awdarıp bulsın?» dip yaza Xämzä Bädretdinov.

Şuşında uq avtor Başqortstandağı tatarlarnıñ xällärenä dä tuqtala. Alarnı ayıruça iğtibarlı bulırğa çaqıra. Tatarlarnı başqort itep yazdıruğa Tatarstan küz yomıp torırğa tieş tügel, digän fikerdä tora avtor. Anıñ fikerençä, Respublika citäkçelegeneñ çittäge tatarlarnıñ ğozerlären işetmäwe arqasında, alar üzläre xaqında çın-çınlap qayğırtuçı barlığın sizmi, digän näticä yasıy Xämzä Bärdetdinov.

Mädäni comğa gäzitendä çığış yasağan Räşit Ğarif ta Başqortostan tatarların yaqlap çığa. «Ber-berebezgä teräk bulıyq, kiräk bulıyq» dip isemlängän mäqäläsendä avtor bolay di:

«İldä xalıq sanın alu yaqınlaşa barğan sayın başqort millätçeläre qotırğannan-qotıra bara. Andıy küñelsez, yämsez xäbärlärne Azatlıq radiosı da daimi citkerep tora. Звезда Поволжья gäziteneñ “Räximov xaqimiäte «başqortlaştıru» aksiäsen ütkärü öçen zur aqçalar tota” dip raslawı, ber qarasañ, ışanırlıq ta tügel. Üz xalqınıñ sanın arttırunı tuğandaş xalıqnı kimetü isäbenä alıp baru bernindi qanunğa häm äxläqıy normalarğa sıymıy. Qızğanıç, läkin fakt.» - dip yaza Räşit Gärif. Tatar üzen barı tik üze genä saqlıy ala, digän süzlär belän tämamlana bu mäqälä.

Tatarstan matbuğatında başqort qorıltayı da kiñ çağılış taptı. Böten tatar gäzitlärendä Mintimer Şäymievnıñ qorıltayda yañğırağan çığışı baslııp çıqtı. İñ berençelärdän bulıp bu çığışnı Tatarstan yäşläre bastırıp çığardı. Watanım Tatarstan, Mädäni comğa gäzitläre dä bu qorıltayğa iğtibar kürsätte. Восточный экспресс gäzite prezident çığışın bastırıp çığaru belän çiklänmi, qorıltay barışı xaqında da üz fikeren äytte.

«Ütkänneñ häm kiläçäkneñ şäwläläre» digän yazmanıñ avtorları İlisä Ğanieva häm Rinat Bilalov bu xaqta bolay yazdı:

«Qorıltaydan ike törle tä'sir qaldı. Ber yaqtan qorıltay Başqortostanda xaqimlek itüçe firqäneñ cıyılışına da oxşap tordı. İkençe yaqtan, qorıltay başqort milläteneñ berdämlegen häm qıyulığın kürsätte. Tatarlarnıñ çığışlarında unitarlıqqa qarşı äytelgän süzlär dä alay uq pafoslı bulmıy. Üz cirendä milli azçılıq bulıp toru, Başqortstannı tatarlarğa kisken dip kürengän adımnar yasarğa etärä. Mäsälän başqortlar, respublikağa millättäşlären qaytartu säyäsäte turında äytälär. Ä Tatarstanda, suveren bulğan yıllar däwamında da bu xaqta süz quzğatmadılar.»

Восточный экспресс gäziteneñ qaraşı menä şundıy. Başqort qorıltayı turında yazmalar bu atnadan arı däwam itmäs kebek, ä Başqorstandağı tatarlar digän temağa Tatarstan matbuğatı äylänep qaytır dip farazlap bula. Bügenge küzätüdä telgä alınğan mäqälälärgä qaytawazlar da alğa taba dönya kürer, dip ömetlänik.

Bu atnada küpçelek tatar gäzitläre, yıraqtağı yaqın tuğannar, qırım tatarları xaqında yazıp çıqtı. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşıtmasında qrım tatarlarına tulı ber bit bağışlandı. Anda qırım tatar şağırläreneñ äsärläre dönya kürde. Kübesençä watannı söyügä bağışlanğan şiğerlär Taşkent häm Aqmäçet arasında yazılğan, dip bilgelänä. Şuşında uq Mirğaziän Yunısnıñ «Arabat uğı» digän xikäyäse dä dönya kürde. Älege äsärdä üz tarixında küpne kürgän, küpne kiçergän, läkin sınmağan-sığılmağan xalıqnıñ faciğale ber säxifäse açıla. Nogman Çäläbi-Cihannıñ «Ant itkänmen!» digän şiğerendä mondıy yullar bar:

«Ant itkänmen, süz birgänmen millät öçen ülärgä, Qan-yäş tükkän millätemneñ qanı öçen tülärgä! Monı kürmi meñ yäşäsäm, qorıltaylı xan bulsam, Ber kön mine qaberçelär qabat kiler kümärgä.»

Bu şiğer 1918 yılda Baqçasarayda basılğan bulğan. Häm soğınnan ul qırım tatarlarnıñ milli gimnına äwerelgän. Bu könnärendä Qazanda Qırım tatarları könnäre bara. Tatar cirendä bulğan oçraşular, alar tä’sirendä tuğan xislär xaqında kiläse atna matbuğatı xäbär itär. Matbuğat küzätüwen Bikä Timerova äzerläde
XS
SM
MD
LG