Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 21:41

Title News


Äxmät Timer : «Hiçşiksez, tatarlar - törki dönyanıñ möhim ber öleşe. Millättäşlärem üz tellären, mädäniätlären onıtsın öçen, sovet xakimiäte zamanında barısın da eşläde. Sovetlar ile tarqalğaç, tatar xalqı yazmışında yaña borılış xasil buldı. Läkin alğa taba niçek bulır? Mäskäw tatar, ğomumän törki xalıqlarnıñ problemaların niçek xäl itär? İlminskiy zamannarınıñ äylänep qaytuwı da mömkin. Älbättä bu eş zamança, astırtın itep alıp barılaçaq. Rusiä älegä federatsiä dip atala, ämma minemçä, anıñ citäkçelege äkren-äkren federativ tözeleşne beterü yağın qarar. İdel-buyı xalıqları, möstäqıllek öçen köräşlärendä, suğış alıp barmıyça, başqa, tınıç yuldan barırğa tiyeş». (Восточный экспресс)

«Tämuğqa äylängän yal». Tatarstan yäşläre gäzitendä basılğan mäqälä menä şulay atalğan ide. Başqortstanlılarnıñ faciğäse Tatarstan gäzitlärendä dä çağılış taptı. Mäqälälärdä xäbärçelärneñ, alar äñgämäläşkän keşelärneñ, ğadi gäzit uquçılarınıñ tetränü, qızğanu xisläre sizelde. Böten gäzitlär, ikençe könne ük, Prezident Şäymievneñ qayğınamäsen bastırıp çığardı. Faciğäneñ säbäpläre turındağı mäqälälär matbuğatta iñ uqıla torğan, iğtibarnı cälep itä torğan yazmalar rätendä buldı. Ämma tormış däwam itä. Başqortstanda küz yäşlären tügep, hälak buluçılarnı qızğansalar, Ästerxan belän Mäskäwdä Saban tuyların bäyräm itälär. Böten dönya Saban tuyın bäyräm itä şikelle. Atna matbuğına küz salsañ, şundıy tä'sir tuwa. Küpçelek tatar gäzitlärendä, bu atnada, Rusiäneñ törle töbäklärendä, BDB häm yıraq çit illärdä ütkän bäyräm tä'sirläre çağılış taptı. Piterbur, Samara, Çiläbe, İjaw, Tomski, Novosibirskida ütkän Saban tuylarında Qazandağı millätäşlärebez dä qatnaştı. Şuña kürä atna buyı Tatarstan gäzitlärendä bäyräm küreneşläre, milli kiyemnärdä töşkän fotosürätlär, yıraqtağı yaqın tuğannar belän oçraşu xätiräläre basılıp kilde. Piterburda ütkän Saban tuyı turında böten gäzitlär, elektron mäğlümat çaraları, internet säxifäläre dä xäbär itte. Şuşı bäyrämdä uqılğan M.Şäymievnıñ qotlaw xatı, anda yazılğan süzlär, gazeta xäbärçelärneñ küñelenä kerep qaldı axrı. Çönki alar küpçelek bäyräm reportajlarında qabatlandı. Mädäni comğa, Tatarstan yäşläre, Şähri Qazan gäzitläre dä älege xattan özeklär bastırdı. Anda bolay dip äytelä: « Sabantuyı - tatar xalqı mädäniäteneñ tere häm berqayçan da sayıqmıy torğan çişmäse, xalıqnıñ ruxi dönyasın çağıldıruçı häm sälätlären aça torğan çın bäyräm. Ul Tatarstan häm Rusiä töbäkläre grajdannarı tormışına üzençälekle tös birä, tarixi watannarınnan çittä yäşäwçe xalıqnıñ yörägen cılıta, yıraq aralarnı yaqınayta, millättäşlärgä üzlären ber ğailä itep töyarğa häm millätara duslıqnı, berdämlekne nığıtırğa bulışa. Min sezgä tatar xalqınıñ telen, mädäniäten, borınğıdan kilgän ğoref-gädätlären saqlaw häm üsterügä zur öleş kertüwegez öçen çın küñelemnän räxmät äytäm» - dielä älege xatta. Tatarstan yäşläre gäzite Çiläbedäge Saban tuyı häm andağı tatarlar turında ber yazma bastırdı. Anıñ avtorı Çallı yazuçılar oyışması räise Waxit İmamov töp iğtibarnı tatarlarnıñ xälenä yunältä. Çiläbedä tatar-başqort milli mädäni oyışması, «Uralım» ansamble, kitapxanä eşli. Biredä tatarnı başqorttan ayıru yuq ikän, ike xalıq qulğa- qul totınışıp eşli. Ämma citeşsezleklärgä dä iğtibar itmiçä bulmıy di avtor. «Citeşsezleklärneñ iñ ayanıçı - tatar xalqı telsez qala bara. 200 meñ tatar wäkile yäşägän Çiläbedä bügen ber genä dä milli mäktäp yuq. Bıltır ğına, Allağa şöker, 20-nçe urta mäktäptä Gölçirä Turayxanova atlı fidakär qızıbız tabılğan da, 60 balanı tatar telendä uqıta başlağan. Yuğarı dairälärdä alarnı añlarğa teläwçe, sanğa suğuçı yuq. Çittä yäşägän tatarlarnı çirattağı kongress yäki çirattağı san alu citkäç kenä iskä töşerü hiç tä döres tügel. Yaña san alu märäkäse kilep citkän çaqta bezneñ inde çit ölkälärdä üz telebezne añlamağan tatarlarnı ğına tabuwıbız yäki alarnı başqa millätlärgä birep beterüwebez dä bar...» Bu Waxit İmamovnıñ yazmasınnan ber özek ide. Anda äytelgän süzlär, Şähri Qazan gäzitendä basılğan, mäğärif turındağı ber mäqälädä dä qabatlana. Şuşı gäzit «millät yazmışı» säxifäsendä bu atnada «Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnıñ milli mäğärif üseşe» digän mäqäläne bastırdı. Anıñ avtorı, Qazan däwlät arxitektura-tözeleş akademiäse dotsentı Fidail Minnexanov, älege yazmasında tatarlar yäşägän töbäklärdä milli mäktäplärne barlap çığu maqsatın quyğan. Samar, Tübän Novgorod, Orenbur, Udmurtiä häm başqa töbäklärdä eşläwçe tatar mäktäpläreneñ problemalarına da, uñışlarına da tuqtalıp kitä häm şundıy näticä çığara: «Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebez milli mäğärifne üsterügä üzläreneñ zur öleşlären kertä alalar, läkin bu eş şoma ğına barmıy. Sotsial-iqtisadıy torğınlıq belän bäylängän finans qıtlığı, milli kadrlarnıñ citmäwe, respublikanıñ yärdäme waqıtında kürsätelmäwe eşne totqarlıy. Xalıqnıñ şaqtıy öleşeneñ quyğan mäs’älälärgä bitaraf qarawı da küp kenä uñay başlanğıçlarnıñ tuqtaluwına säbäp bulıp tora. Respublikadağı kebek, küpçelek töbäklärdä dä, ata-analarnıñ şaqtıy

zur öleşe balaların tatarça uqıtırğa telämi. Ütkändäge «tatar tele awıl qapqasın çıqqançı ğına kiräk» digän fälsäfä haman da yäşäp kilä.»
Avtor yazuwınça, ügetläwlär dä näticäsen birmi. Ber yaqtan ata-analarnıñ üz sabıylarına milli belem birergä telämäwe bulsa, ikençe yaqtan, uqıtuçılar häm däresleklärneñ citmäwe problemanı tağın da kiskenläşterä. Mädäni comğa gäzitendä basılğan, milli temağa bağışlanğan ber külämle äñgämä iğtibarnı cälep itte. Räzil Wäliev üzeneñ intervyular şälkemen yañartıp, folklorçı Gennadi Makarov belän fiker alışıp alğan. «Çın bezneñçä matur, milli köy...» dip atalğan äñgämädä süz muzıka turında bara. Räzil Wäliev anda “traditsion sänğät törläreneñ yözen saqlaw xäräkäte başlandı” digän fiker äytä. Ämma xällär alay uq şoma barmıy ikän. Genadi Makarovnıñ bu xaqta fikere tübändägeçä: «Bez äle sänğätne öyränü ölkäsendä ireşkän uñışlarıbıznı da xäzerge mädäniät äyläneşenä kertü eşen cayğa sala almıybız. Näticädä, ütä bay tatar mirasınıñ potensialı yıraq abstraksiä bulıp, tel şartlatu räweşendä genä qaluwın däwam itä. Tatarnıñ borınğıdan kilgän küp kenä unikal’ qimmätläre xalqıbıznıñ könküreşendä köçsezlängän häm yarım tınsız xäldä yäşäwen däwam itä, çönki bez üzebez anı abaylap betermibez. Anı bezgä kürsätüçe yuq. Mondıy çetrekle, awır xälne tözätü öçen bu ölkädä ädäbiät, sänğat institutınıñ ber keçkenä genä sänğätne öyränü bülege genä tügel, bälki berniçä bülekle küp tarmaqlı, maxsus oyıştırılğan fänni-tikşerenü institutınıñ tulı qanlı eşe kiräkter» - dip fikerläre belän urtaqlaşqan anda Genadi Makarov. Восточный экспресс gäzite milli temağa bağışlanğan şaqtıy mäqälälär bastırdı. «Tatar ğasırı» digän säxifädä bu atnada ekskluziv mäğlümätlär dönya kürde. Gäzitneñ xäbärçese Azat Axunov Törkiägä barıp, Äxmät Timer belän äñgämä qorğan. Äxmät Timer (Äxmät Räşit ulı Yärullin) Älmättä tuwıp, bala çaqların Bögelmädä ütkärgän. Törkiädä ul 17 yäştän birle yäşi häm üzeneñ tormışı turında istäleklär kitabın da «Watanım Törkiä» dip atarğa teli. Äxmät Timer älege äñgämädä SSSRdan qaçıp, Törkiädä yäşäp kitülären, aña häm duslarına Yosıf Aqçuranıñ yärdäm itüwen söyli. Söñınnan ul Änkara universitetında belem ala başlıy, annan uquların Germaniädä däwam itä, şuşında uq fänni eşen yaqlap, eşkä qala. Ul waqıtta Münchenda urnaşqan, “Azatlıq” radiosında da ber yıl çaması eşläp alğan Äxmät Timer. Gazeta xäbärçese anıñ Musa Cälil belän oçraşuwı turında da soraştıra. Çınnan da, Äxmät Timer Musa Cälil belän 1943 yılda, Berlinda oçraşa. Ul waqıtta şağır totqınnan azat itelgän bula häm alar, Berlinda ber muzıkal’ kiçädä küreşälär. «Cälil anda törle muzıkal’ äsärlärdän özeklär başqardı. Şuşı kiçtä bez törle temalarğa ozaq söyläşep utırdıq» - dip xätirälärgä birelä Törkiädäge millättäşebez. Törki dönyada tatarlarnıñ urını turında Äxmät Timer bolay di: «Hiçşiksez, tatarlar törki dönyanıñ möhim ber öleşe. Millättäşlärem üz tellären, mädäniätlären onıtsın öçen sovet xakimiäte zamanında barısın da eşläde. Sovetlar ile tarqalğaç tatar xalqı yazmışında yaña borılış xasil buldı. Läkin alğa taba niçek bulır? Mäskäw tatar, ğomümän törki xalıqlarnıñ problemaların niçek xäl itär? İlminskiy zamannarınıñ äylänep qaytuwı da mömkin. Älbättä bu eş zamança, astırtın itep alıp barılaçaq. Rusiä älegä federatsiä dip atala, ämma minemçä anıñ citäkçelege äkren-äkren federativ tözeleşne beterü yağın qarar. Minemçä, İdel buyı xalıqları, möstäqıllek öçen köräşlärendä, suğış alıp barmıça, başqa tınıç yuldan barırğa tiyeşlär». Bu Äxmät Timer fikerläre ide. Aña xäzer 90 yäş. Yäşräk çaqta tämäke tartıp, sıra eçep, sälämätlegemä küpme zıyan kitergänemne, ale genä añlıy başladım, di ul. Tatarstanğa küpme çaqırsalar da, ul monda qaytmağan. «Kire çığarmaslar dip qurqam» digän cawap birä torğan bulğan ul. “Beraz kötäm, bälkem qaytıp kilermen dä. 90 yäşkä citsäm dä, küräselärem alda ale sıman toyıla miña» - digän bulğan Äxmät Timer gäzit xäbärçesenä. Axırda, matbuğatqa ikençe yartı yılğa yazılu näticälere belän tanıştıram. Berençe urında - Tatarstan yäşläre gäzite, anıñ 75 meñ äbünäçese bar. İkençe urında - Yuldaş gäzite, anıñ tirajı —53 meñ, öçençe urında - 47 meñ äbünäçe cıya alğan Вечерняя Казань gäzite, Республика Татарстан basmasınıñ tirajı 29,5 meñ. Watanım Tatarstan gäziteneñ aldağı yartı yılda 37 meñ uquçısı bulaçaq.

Matbuğat küzätüen Bikä Timerova äzerläde.
XS
SM
MD
LG