Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 14:01

Title News


Bulat Xaqov: «Urısnıñ häläkätkä iltüçe ideyäläre urınına aqıllı, saf tatarça ideyälär kütärep çığıp, «böyek millättä» torğan sayın azayıp baruçı sälämät köçlärneñ -- şularnı qabul itülärenä ireşü -- tatar intellektuallarnıñ berençe çirattağı burıçı. Çönki tarix ülçäwenä millätneñ yäşäw-yäşämäw mäsäläse quyılğan. Bezneñ irtägäse könebez bizmännärgä ni saluıbızğa turıdan turı bäylängän.» /Tatarstan yäşläre/

Tatar matbuğatınıñ kön tärtibendä -- uraq öste. Küpme igen urılğan, küpme uñış ındırlarğa qaytarılğan, qaysı xucalıqta niçä kombain eşli, iñ aldınğılarnıñ isemnäre häm başqa şundıy mäğlümat bu atna matbuğatınıñ kürsätkeçe bulıp tora. Bıyıl uñışnıñ yaqşı buluı kötelä, şuña kürä äle uraq tämämlanğançı, bu tema matbuğat bitlärennän töşmäs, dip farazlap bula. Ä xäzer ikmäk ciyudan qala, başqa qızıqlı temalar xaqında da söylämäkçe bulabız.

Tatarstan yäşläre gäzitendä bu atnada Bulat Xaqovnıñ «Cenne kem awızlıqlar?» isemle mäqäläse basılıp çıqtı. Avtor faşizmnıñ astan öskä çığuı xaqında yaza. Qara tänle, ğömumän çit il keşelärenä Mäskäwdä yäşäw qurqınıçı turında bäyän itä. «Skinxendlar xäräkätenä tatarça qaraş» digän mäqäläneñ ikençe isemen aqlap, avtor mondıy süzlär äytä:

«İldä, ozaqlamıy çit millät wäkillärenä (şul isäptän berençe çiratta tatarlarğa) sulış aluı torğan sayın qıyınlaşa başlawı ixtimal. Şundıy wäzğıättä Dumanıñ ekstremizmğa qarşı qanun qabul itüe, älbättä, uñay küreneş. Döres bulsa, anda millätlärne xurlağan öçen cawaplılıq ta qaralğan dip äytälär. Ämma urıs ilendä qanun bar ikän, urıs cenen awızlıqlar öçen çara bar digän süz. Zakonnarnıñ eşlämäwe küpçelek oçraqta grajdannarnıñ säyäsi häm yuridik nadanlığı, üz-üzlären xörmät itmäwe, härwaqıtta da passiv yöqı xälätendä buluları belän bäyle.»

Häm bu ğına citmi, täwäkällek tä kiräk di avtor. Misal itep ul üzeneñ ätisen kiterä. Watan suğışı barğan dähşätle waqıtta avtornıñ ätise, milläten xurlağan öçen ber urıs yegeteneñ başın yara. Soñğı yıllarda tatarnı yuğarı tribunalardan torıp turıdan- turı da, yäşeren häm astırtın mäğnälär salıp ta küpme genä xurlamadılar. Ul ğına tügel, bez üzebezne kimsetergä dä şäp öyrändek, dip yaza Bulat Xakov. İrekkä çıqqan cenne awızlıqlar öçen kiçekmästän çaralar kürergä kiräk häm bu -- milli analitklarnıñ eşe, digän fikerlär äytä yazmanı icat itüçe avtor.

«Urısnıñ häläkätkä iltüçe ideyäläre urınına aqıllı, saf tatarça ideyälär kütärep çığıp, «böyek millättä» torğan sayın azayıp baruçı sälämät köçlärneñ -- şularnı qabul itülärenä ireşü -- tatar intellektuallarnıñ berençe çirattağı burıçı. Çönki tarix ülçäwenä millätneñ yäşäw-yäşämäw mäsäläse quyılğan. Bezneñ irtägäse könebez bizmännärgä ni saluıbızğa turıdan turı bäylängän.»

Bulat Xakov komsomollar zamanında da skinxedlar bar ide, digän fikerne alğa sörä. 1985 yılda mäsälän, Qazannıñ taqır başları, Hitlernıñ tuğan könen bäyräm itärgä cıyınıp, xalıq arasında süz çığarğannar. Keşelärgä tönlä, şähär uramnarına çığu qurqınıç bula başladı. Allağa şöker, ul waqıtta faşizm cene, äle kuvşin eçendä genä qotırına ide, ä bügen ul «Mäskäw -- mäskäwlelärgä» dip şaşınıp aqıra. Faşizm bar millät wäkilläre öçen qurqınıç äyber, dip tamamlıy süzen avtor.

Tatarstan yäşläre gäzitendä şulay uq, «Altın qäläm» yäş jurnalistlarnıñ icat festivale xaqındağı ber mäqälä dä iğtibarnı cälep itte. Minnazıym Säfärov üzeneñ «Üzgärü» digän mäqäläsendä yäş qäläm iäläre xaqında ğına tügel, alarnıñ Samar häm Sarıtaw cirendäge oçraşuları xaqında da bäyän itä. Samarda "Tatarstan", "Altın qäläm" süzläre yazılğan külmäk, baş kiemnären kürep, andağı tatarlar üzläre kilep endäşkän bulğan. Ä menä Sarıtaw cirendä Qazannnan teploxod kiläsen belgäç, andağı tatarlar portqa oçraşuğa kilgän. Ä aña qadär Tatarstan qunaqları Sarıtawnıñ istälekle urınnarın da qarap yörgän. Şähärneñ iñ matur cirendä, İdel, Sarıtaw uç töbendä kebek kürenep torğan urında, Ciñü parkı bar. Ul tatar ziratına teräp salınğan, dip yaza Minnazıym Säfärov. Şul iñ böek taw tübäsenä oçıp baruçı 12 qır qazı siluetı urnaştırılğan. «Kem niçekter, ämma min monı suğıştan qaytmıy qaluçılarnı ğına tügel, ä böten dönyağa sibelgän tatarlarnı gäwdäländergän simvol itep qaradım» di avtor. Ul süzen bolay däwam itä:

« Qaytsaq, bezne Sarıtawnıñ unbişläp yäş tatarı kötep tora. Keçkenä sabıyların da iyärtkännär. Kürep üssennär, tuğanlıq-qärdäşlekne señdersennär dipter inde. Kitte küreşü, kitte söyläşü. Tansıq söyläşüneñ iñ yuğarı noqtası moñ buldı. Yäş kenä tutaş, bar küñelen salıp, zur bayanda tatar köylären uynıy başladı. Menä sawbullaşu minutları da citte. Qarıym, palubadan qul izäwçe tatar balalarınıñ küzläre tulı yäş. Nıq torığız, - dide şulçaq yılğa portındağı Sarıtaw yäşläre arasınnan berse. - Sez bezneñ qarap torğan Watanıbız. Bez Qazansız yäşi almbıybız...»

Häm qabat Tatarstan yäşläre gäzitennän alınğan ber mäqälä belän tanıştırasım kilä. «Ağideldän paraxut kilä» digän mäqälädä Zöläyxa Qıdaşeva Ufadan başlanıp Qazanğa qädär däwam itkän İdel säfäre xaqında täfsilläp yazğan. Yıl sayın şuşı karapqa, anı Bolğar cirendä qarşılap, Qazanğa qädär İlham Şakirov jırlap, biep, küñel açıp, yözep barğan ikän. Bıyıl anda Salawat barğan. Avtor şulay uq kiçke mäcleslärne dä iskä alğan. Yıl sayın şulay Färidä Qudaşeva belän İlham Şakirov oçraşa torğan bulğannar. Qarşı-qarşı cırlaşıp barğannar. Söyläşep, çökerdäşep tä alğannar. Bıyıl kilep çığa almağan, alayda küñelle bulğan dilär. Zöläyxa Qıdaşeva elekke säyäxätlärne iskä töşerä:

Konserttan soñ, iñ qäderle qunaqların, tatar teploxodınıñ «qaymağın» oyıştıruçı Marat efände mäcleskä çaqıra. Östäldä, gädättä sap-sarı örele balıq şulpası da, ciläk-cimeşe dä, mäye dä, çäye dä bula. Yomşaq qına tirbälep, yarlarda cemeldägän utlarğa sälam birep yözüçe tönge köymädä, änä şulay tämle itep aşap-eçep häm üz teleñdä tämläp söyläşep, maqtaşıp, cırlaşıp barunıñ räxäten belsägez ide sez! Mondıy kiçälärdä şırdıy-bırdıy cırlar cırlanmıy. Aralaşu, süzlär ğämle bulğanğamı, dönyanıñ waq mäşäqätläre çittä qalğanğamı, Ufa belän Qazan arasında yözüçe tatarlarnıñ yöräklären ozın köylär, mäğnäle şiğerlär genä bäyli anda çaqta.

Ul şulay uq Qazan milli mädäni üzägendä ütkän, Başqorstannan elegräk küçep kilgän häm älege karapta yözep kilgän, Başqortostan tatarlarınnıñ oçraşuın da sürätli. Teploxodlar, poyızdlar, oçqıçlar tatar keşesen Qazanğa alıp kilä ikän, biredän alar berdmälek xisen töyäp kitärlek bulsın digän süzlär belän tämamlıy yazmasın Zöläyxa Qıdaşeva. Häm fikeren küätläp, İldar Yuzieevnıñ yaña şiğıre belän tanıştıra:

Hiç ışanma, Äytsälär dä: -- Gädättäge san alu. Añ bul Can bul, Bu -- tatardan San kimetep can alu. Uyla, tatar: «Bulmasın, - dip, Soñğı tapqır tın alu». Bu -- tarlıqqa, Tatarlıqqa, Böyeklekkä sınalu.

Восточный экспресс gäzitendä, Tatar ğasırı säxifäsendä Başqortostan tatarlarınıñ qorıltayına bağışlanğan ber yazma basılıp çıqtı. Arslan Minwäliev anda, küptän tügel «Mäğärif» näşriätendä dönya kürgän Başqortostan tatarları kitabınıñ çığuı uñayınnan, şul xemätkä küzätü yasıy. Bu xezmätneñ avtorı Radik Sibğatov Başqortostan tatarlarınıñ anıq etnogenez konstepsiäsen tözi aldı, dip yaza Arslan Minwäliev. Gazeta xäbärçese, kitapnıñ iñ qızıq urınnarına uquçılarnıñ iğtibarın cälep itä. Başqort isemeneñ tarixına tuqtala, Könyak-Könbatış başqortların telgä ala, xalqı sanın alularnıñ näticälären kürsätä, bügenge xällärgä tuqtala.

Şunda uq Rafael Xäkimneñ «Kem sin, tatar?» digän şälkeme belän başlanıp kitkän tatar mäsälsen tişkerü bara. Küptän tügel älege gäzittä, Rafael Xäkimneñ mäqälälärenä qarşı Ägzäm Xänäfievnıñ «Kem sin möselman?» digän mäqäläse basılıp çıqtı. «İske bäxäslärgä yaña sulış» digän baş astındağı yazmada Azat Axunov älege temanı däwam itä. Cädidçelek turında yaza. Cädidçelek belän qadimçelek arasında çınnan da zur ayırma bulğanmı soñ, digän soraw quya ul häm ğasır başında matbuğat bitlärendä, cämäğätçelek wäkilläre arasında barğan bäxäslärgä tuqtala. Axırda şundıy näticä yasıy Azat Axunov:

«Yaña ideyälär, tatarlarğa fayda kiterep kenä tügel, alarnı ike tarafqa ayırdı da. Uqıtudağı metodika däräcäsendäge bäxäs mädäni, sotsial-iqtisadıy, ictimaği- säyäsi ölkälärgädäge zur qarşılıqqa qädär üsep çıqtı. 1917 yılda xaqimiätkä kilgän bolşeviklar böten problemalarnı tiz arada xäl itep, barısın da GULAGqa cibärgän. Tatarstan suverenitetın iğlan itkäç kenä, bu bäxäslärgä yaña sulış örelde.Üz fikereñne açıq äytü mömkinlegeneñ ni qädär kiräk buluın härkem añladı».

Tatarnı borçıy torğan problemalar tiräsendä fiker aluşular alğa taba da däwam itär. Alarnıñ çağılışın kiläse atna matbuğatı kürsäter.

Küzätüne Azatlıq öçen Bikä Timerova äzerläde
XS
SM
MD
LG