Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 15:56

Title News


Miñtimer Şäymiev: «Xalıq isäben alu -- ul härwaqıt zur waqiğa buldı. Bez, tatarlar öçen bu bik möhim mäsälä. Rusiädä bez küpme? Bu mäsälä artıq säyäsiläşterelä, millätne törle törkemnärgä bülep kürsätergä telilär. Moña qarşı çığarğa kiräk häm bu mine xäzer bik borçıy. Min ışanam, xalıq sanın alu waqıtında bezneñ ziräklek çağılış tabar. Tatar xalqınıñ ziräklege iñ awır yıllarnı ütep tä, isän qalırğa mömkinlek birgän. Xälitkeç mizgellärdä ber millät bulıp qalırğa bezdä aqıl, ixtiar köçe häm üz däräcäbezne añlaw xise citär dip uylıym.» /Tatarstan/

Kongressqa qädär sanawlı könnär qalıp barğanda matbuğatta Bötendönya tatarlarınıñ cıyını xaqında fiker alışular berençe urınnı biläp aldı. Ber işe gäzitlär kongressnıñ matdi yaqlarına kübräk iğtibar birde. Qanaqxanälärdä niçä urın alınğan da, büläklärgä küpme aqça totılğan. Время и деньги gäzite bu atnada «Dönya tatarları nigä ciela?» digän külämle ängämä bastırdı. III Bötendönya tatar kongressınıñ oyıştıru komitetı wäkile xäbärçe sorawlarına cawap birep, añlatmalar birgän. Gazetada alternativ qorıltaylarğa, östämä urınnar sorawğa mönäsäbät belderü sorala. Oyıştıru komitetı räise urınbasarı «AQŞ, Törkiä, Finländiä, Şvetsiä, Böekbritaniä kebek illärdän kilgän ğarizalarnı niçek qaramıysıñ da, niçek andağı tatarlarnıñ gözerlären isäpkä almıysıñ, alar bit Watannarı belän küreşüne 5 yıl buyı kötkän» dip cawap qaytara. Mäqälädä şulay uq Kongress mönbärennän çığış yasarğa teläwçelärgä teläk-täqdimnär dä äytelä. Ängämädän ber özek:

«Tatar xalqı isemennän çığış yasarğa teläwçelär härwaqıt küp buldı. Bu yulı da möhim fikerlär yañğırar. Şunı onıtmasqa kiräk, teläsä nindi milli mäsäläne xäl itü yulları -- xoquqi häm sivilizatsiäle bulurğa tieş. Kongress tatarlar yäşägän töbäklärneñ cirle xaqimiätläre belän eşlekle xezmättäşlek alp barunı qulay kürä. Respublikabıznıñ burıçı -- Rusiädäge töp xalıqlarnıñ berse bulğan, tatar millätneñ milli-mädäni üseşen tä'min itü. Çil illärdäge millättäşlärneñ täcribäse belän dä tanışu qızıq bulaçaq. Çönki alar üz problemaların, xalıqara xoquqqa tayanıp xäl itä. Rusiä töbäklärendä tuplanğan täcribä häm täqdimnär belän tanışu da kongressta qatnaşuçılar öçen faydalı bulır.»

Elegräk bötendönya tatarları häm alarnıñ problemaları tatar matbuğatın ğına borçığan bulsa, bu könnärdä alar Rusiä mäğlümat çaraların da borçıy başladı. Российская газетаnıñ Rusiä-Belorusiä berlegenä bağışlanğan quşımtasında moftiy Tälğät Tacetdinnıñ fikerläre urın alğan. Anda ul urtaq däwlät tözü ideasın xuplap, Belarus cirendä yäşäwçe möselmannar häm tatarlar turında da yaza. “Belorus cirendä tatarlar öçen milli mäktäplär açılırmı?” - digän sorawğa Tälğat Tacetdin -- “Bu andağı möselmannarnıñ üz eşe, nindi teldä söyläşü -- möhim tügel, täkäberlekne onıtıp, milli üzençäleklär turında çat sayın qıçqırıp yörmäskä kiräk” – dip cawap birgәn. Anıñ fikerençä şul oçraqta ğına, başqa xalıqlar häm din keşeläre belän yaqşı mönäsäbätlärne urnaştırıp bula.

Ğomum tatar problemaları turında ğına tügel, kongress ütkärü häm anıñ oyıştıru mäşäqätläre xaqında da yazdı Rusia matbuğatı. Interfax agentlığı «Tatar kongressı bik tä möhim waqiğa bulaçaq» digän bäya birde. Российская газетаnıñ İdel-Ural digän quşımtası «Bötendönya tatarları berläşegez» digän baş astında ber yazma bastırdı. Известия gäziteneñ Tatarstandağı quşımtasında şulay uq «Tatarlar -- berdäm häm bülenmäs millät» isemle yazma dönya kürde.

Delegat bulu xoquqı öçen köräşneñ çatqıları matbuğat bitlärendä dä çağılış taptı. Время и деньги gäziteneñ çärşämbe sanında delegatlarnı saylaw prinsiplarına qänäğätsezlek belderelä. “Böten tatar xalqı isemennän eş yörtälär ikän, ni säbäple tatar oyışmalarınıñ qayseberläre bu xaqta belmi qaldı, çitläşterelde”, digän däğwä taşladı gäzit.

Bötendönya tatar kongressı turında qalın jurnallardan kübräk yazğan mäğlümat çarası bulmağandır. Başta Fän häm tel jurnalınıñ tulı ber sanı Kongresska bağışlandı. Tatarstan jurnalınıñ tışlığında Qazan Kremle manzarasında yäşlärneñ sürätläre çağılış taptı. Basmanıñ qıskaça näticä digän säxifädä, jurnalnıñ maxsus sanı tulısınça tatar xalqına, anıñ ütkänenä, bügengesenä, kiläçägenä, bötendönya buylap sibelgän tatarlarğa bağışlana, dielä. Sannı Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymiev belän utkän ängämä açıp cibärä. Äñgämädä ul latin grafikasına küçü, Konstitutsiä, tatar milläteneñ asıl sıyfatları turında uy-fikerlären äytä. Xalıq sanın alu turında ul bolıy di:

«Xalıq isäben alu -- ul härwaqıt zur waqiğa buldı. Bez, tatarlar öçen bu bik möhim mäsälä. Rusiädä bez küpme? Bu mäsälä artıq säyäsiläşterelä, millätne törle törkemnärgä bülep kürsätergä telilär. Moña qarşı çığarğa kiräk häm bu mine xäzer bik borçıy. Min ışanam, xalıq sanın alu waqıtında bezneñ ziräklek çağılış tabar. Tatar xalqınıñ ziräklege iñ awır yıllarnı ütep tä, isän qalırğa mömkinlek birgän. Xälitkeç mizgellärdä ber millät bulıp qalırğa bezdä aqıl, ixtiar köçe häm üz däräcäbezne añlaw xise citär dip uylıym.»

Rafael Mostafinnıñ jurnaldağı çığışı «XX ğasır tatar xalqına nilär birde? Tatarlar dönyağa nilär birde?» digän sorawlarğa bağışlana. Mäskäwdäge Zur Tatar häm Keçe Tatar tıqrıqları qayan kilep çıqqan? «Arbat», «Balçuq», «Yawza», «Biklämeş» häm başqa bik küp isem atamalarnıñ barlıqqa kilüe, alarnıñ tatar, tögälräge törki tamırları qaydan başlana? Yağsuf Şäfiqovnıñ «Tatar Mäskäwe...» digän oçerkında süz şul xaqta bara. Jurnalda şulay uq Piterbur, Çiläbe, Başqortostan, Ästerxan, Tübän Novgorod häm başqa töbäk tatarlarına, şulay uq çit illlärdä yäşäwçe millättäşlärgä bağışlanğan säxifälär dä bar. Tatar sänğäteneñ tamırları qaydan başlana? Cır xalıqqa, anıñ berbötenlege xaqına xezmät itä alamı? Bolar turıda yazuçı, TR Däwlät Şurası deputatı Räzil Wäliev häm tatar xalqınıñ yaratqan cırçısı İlham Şakirov üzläreneñ uy-fikerläre belän urtaqlaşa. Bu sanda şulay uq tatar xatın-qızları, tatar yäşläre turında analitik uylanular täqdim itelä, Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan yazmalar häm tatar şağırläreneñ şiğırläre belän dä tanışıp bula.

Mädäni Comğa gäziteneñ yaña sanı da Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise İdus Tahirovnıñ äñgämäse belän açılıp kitä. Ul anda «çäçelsäk tä, sibelsäk tä, ber bulsın qiblabız» digän fiker äytä. Şuşı uq gäzittä Malik Sabırcannıñ «Tatar yäşläre nigä yäşnämi» digän mäqäläse dä iğtibarnı cälep itä. Kongress waqıtında ber seksiäneñ tatar yäşläre probemlemaların ayırım tikşerüwen iskä alsaq, bu yazmanıñ da Bötendönya tatarlarınıñ cıyınına bağışlanğanın añlap bula. Malik Sabırcan tatar yegetläre häm qızlarınıñ bügenge xälenä analiz yasıy. “2001 yılda Tatarstanda yäşlär yılı dip iğlan itelgän ide. Läkin bu uñaydan istä qalırlıq waqiğalar bulmadı. Bigräktä, Tatar yäşläre öçen. Texnologiälär zur tizlek belän üskän zamanda tatarda yäşlär belän ölkännär arası haman yırağaya”, dip yaza Malik Sabircan. Annan ber özek:

«Yäşlärgä ölkän buınnan, fikerdän bitär, matur ürnäk tä kiräk. Ä andıy ürnäkne tik tatar telendä häm tatarça eşläwçe üzäklärdä, oyışmalarda genä tabırğa mömkin. 5 yılğa ber tapqır, 3-4 säğät cıyılışıp söyläşüdän soñ tatar xalqı urıs oyışmalarına, üzäklärenä tarala ikän, anıñ näticäse dä formal' bula. Bügen xalıqqa yañaça xezmätne fäqät köçle, därtle tatar yäşläre kürsätä ala. Däwlät dairälärenä yaqın torğan olı yäştäge tatarlar isä alarğa tatarça eş urınnarın buldırırğa, törle ölkädä üzäklär açırğa burıçlı» - dip yaza Mälik Sabırcan häm şuşı süzläre belän bäxäskä çaqıra.

Matbuğatta Kongress teması belän bergä xalıq isäben alu turında da fiker alışular buldı. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiä quşımtasında ädäbiät beleme aqsaqalı, Şamil Abilov belän äñgämä basılğan. «Añlamas aqılsız, assañ da darğa»... dip isemlängän yazma menä şundıy süzlär belän tämamlana:

«Mişär şiwäseme, Sebernekeme -- bezgä alar belän isäpläşergä, ädäbi telebezne şular xisabına bayıtırğa kiräk. Häm şulay eşläsäk, bezgä ber genä xalıq sanın alu da qurqınıç toyılmayaçäk. Qısqası şul: ägär Möxämmädyar bügenge köngä äylänep qaytsa: «Xaqmiät öçen üzara tartqalaşmıyça, mişärgä, tiptärgä, keräşengä bülgälämiçä, ğaziz millättäşlärebezne, anıñ däwlätçelegen saqlağız!» - diär ide. Tatar -- meñ yıllar buyına formalaşqan berböten xalıq. Monı añlamasaq, babaylar süzen ayaq astına salıp taptaw, alarnıñ ömeten aqlamaw bulaçaq.»

Xalıq isäben alu, ğomum milli problemalar turında Söembikä jurnalı küp sanlı materiallar bastırdı. Jurnalnıñ tışlığında Söembikä- xanbikä sürätlängän. Jurnal Bötendönya tatar kongressına bağışlanğan ängämälär belän başlanıp kitä, xalıq isäben alu turındağı tügäräk östäl söyläşüläre, tatar xalqınıñ asıl tamırları digän tarixi yazma belän däwam itä. Söembikä üz uquçılarına «Tıñlağız, Azatlıq radiosı söyli!» digän baş astında bezneñ radio häm anda eşlägän keşelär, Azatlıqnıñ tarixı turında qızıqlı mäğlümatlar tuplanmasın täqdim itä. Şuşı yazmanı uqığannan soñ tatar-başqort redaksiäseneñ niçek barlıqqa kilüwen, anda eşlägän berençe jurnalistlarnıñ, citäkçelärneñ isemnären belergä, inde küplärgä tanış tawışlarnıñ iälären kürep bula.

Jurnalnıñ Oya quşımtası ayıruçı iğtibarnı cälep itä. «Awıru bu xatın-qız, Çönki yalğız xatın-qız...» digän cömlä belän başlanıp kitkän älege säxifädä törle il, ğasır, millät xatın-qızlarnıñ süzläre urın alğan. «Cide tönneñ urtasında ...» digän yazmada mäxäbättäneñ asılı turında Lena Şağırcan fikerläre urın alğan. Fatix Urmançı digän imza astında «Törki-tatar folklorında -- amazonkalar» digän mäqälä dä küplärgä qızıq bulır.

Jurnalda basılğan Asiä Färidovna digän yazma, şulay uq, uquçılarnı bitaraf qaldırmas. Söembikäneñ, ä ul yıllarda Azat xatın jurnalınıñ berençe möxärrirlärneñ berse Asiä Xasanovağa bu könnärdä 90 yäş tuldı. Ul äle dä bulsa yaza, säyäsi, ictimaği tormıştağı waqiğalar belän qızıqsına. Bügenge köndä ul yapon tärbiäse turında xezmät yazu belän mäşgül ikän. Äzerlänep betü belän, Söembikä bu xezmätne bastırırğa wäğdä itä.

Bikä Timerova
XS
SM
MD
LG