Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 03:31

Human Rights Watch qaçaqlarnı Çeçnyağa köçläp qaytarmasqa çaqıra


Uzğan atnada Rusiä räsmiläre İnguşetiädäge çatır-lagerlarnı yabıp, anda sıyınğan qaçaqlarnı Çeçnyağa qaytaru eşen başladı. Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması moña kisken tänqit belderde. Oyışmanıñ räsmi belderüendä äytelgänçä, Çeçnyada tieşle şartlar bulmıy torıp, lagerlarnı yabu - qaçaqlarnı köçläp qaytaruğa tiñ, bu isä keşe xoquqların bozu bulıp tora.

Törle mäglümätlärgä qarağanda İnguşetiä lagerlarında 20-dän alıp 30 meñgä qädär qaçaq yäşi. Şuşı yılnıñ mayında Rusiä xökümäte bu lagerlarnı yabıp, andağı keşelärne Çeçnyağa qaytaru planın iğlan itte. Şul waqıttan birle lagerlarda öndäw eşläre bara. Rusiäneñ Migratsiä xezmäte häm İnguşetiä räsmiläre çatırda yäşägän xalıqqa Çeçnyada suğış bette, anda qaytırğa bula dip añlatırğa tırışa. Räsmilär üzläre äytüençä, bernindi köçläw yuq, bar närsä ixtiarıy räweştä başqarıla. Tik menä alarnıñ süzlärenä ışanıp, Çeçnyağa qaytırğa teläwçelär älegä bik az. Soñğı könnärdä ni barı berniçä ğailä rizalıq birgän. Çatırlarda yäşäw awır bulsa da, qaçaqlar Çeçnyağa qaytırğa qurqa. Küpläreneñ qaytır cire yuq, yortı cimerelgän, qaytqaç eş urını yuq.

Çeçnyanıñ Mäskäwdän quyılğan yaña premier-ministrı Mixail Babiç qaytqan keşelärgä kompensatsiä birergä wägdä itte. Bu yärdämneñ küläme ayına 600 rubl, yağni täwlegenä 20 sum. 14 sumı toraqqa, qalğan 6-sı aşawğa. Bu aqçağa niçek yäşäp bulasın Babiç añlatmadı.

Uzğan atnada Çeçnya çigendä urnaşqan Aki Yort awılı yanındağı lagernıñ yabılaçağı turında iğlan itelde. Yänäse, çatırlarda yanğın çığu qurqınıçı bar, alarnıñ sanitar xäle dä naçar. Bu lagerda 1700-läp keşe bar dip sanala. Cäydän birle barğan öndäw kompaniäse näticäsendä ni barı 19 ğailä kitergä rizalıq birgän. Qalğannarı kitergä telämi. Çeçnyağa qaytqan qaçaqlarğa yäşäw urını itep elekke şäräp zavodı häm ferma täqdim itelgän. İkese dä yäşäw öçen yaraqsız bulıp çıqqan.

Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması, Rusiä xökümätenä möräcägät itep, qaçaqlarnı lagerlardan qısrıqlap çığaru säyäsäten tuqtatırğa çaqırdı. Oyışmanıñ citäkçese Elizabeth Andersen süzlärençä, keşelärgä real alternativa birmi torıp, yäşägän çatırlarınnan qısrıqlap çığaru alarnı köçläp Çeçnyağa qaytaruğa tiñ. Bu adımı belän Rusiä üz östänä alğan xalıqara yöklämälärne boza, di ul. Elizabeth xanım süzlärençä, çatır-lagerlar Çeçnyada xällärneñ normal tügel ikänen kürsätep torğan ber dälil bulıp tora. Şuña kürä Rusiä räsmiläre bu “küz köyegennän” qotılırğa teli. Läkin Kavkazda xällär çınlap ta normal tügel. Räsmilär ni genä söylämäsen, konflikt däwam itä, keşe xoquqların bozum däwam itä. Bu şartlarda keşelärne anda qaytırğa mäcbür itü – mägnäsezlek, di Elizabeth Andersen.

Rusiä räsmiläre şuşı yıl axırına qädär bar lagerlarnı yabıp beterergä teli. Läkin monıñ tormışqa aşuwı ikele. Äle genä Aki Yort awılınnan qaytqan Memorial üzäge wäkile Svetlana Ğaluşkina süzlärençä, bu lagerda distälägän militsiä xezmätkäre, İnguşetiä häm Çeçnyanıñ törle däräcädä räsmiläre kön sayın öndäw eşläre alıp bara. Älegä alar ni barı berniçä ğailäne Çeçnyağa qaytırğa öndi alğan. Qalğannarına dekäberneñ 15-nä qädär waqıt birelgän.

Äytkändäy, qaçaqlarnı qaytaru eşläre ixtiarıy räweştä bara dip äytü, yomşaq itep äytkändä, küpertü. Rusiäneñ Vremya Novostey gäzite düşämbe sanında yazuınça, bu öndäwlär ğädättä köç kürsätü belän bergä alıp barıla. Här zur lager yanında xärbi köçlär tora. Xärbilär kiçlären çatır östendä ut açqalarğa yarata. Köndez isä Antiteror operatsiäse qısalarında operativ çaralar ütä. Qaçaqlar äyütenä qarağanda bu çaralar Çeçnyadağı “zaçistkalardan” berni belän ayırılmıy.

Ali Ğilmi, Praha
XS
SM
MD
LG