Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 23:43

"Newsweek" jurnalı Çeçnәdәge xәllәr turında nәrsә yaza?


Russiә prezidentı Putin inde ike yıldan birle Çeçnәdә suğış tuqtaldı anda terroçılarnı tazartu kampaniәse genә bara dip raslap kilә. Lәkin, Çeçnәdә hәr kөn sayın diәrlek Russiә xәrbilәre hәm militsionerları hәlak bula. Әlbәttә, Çeçen kөrәşçelәre dә ülә. Kilәse yılda anda refrendum hәm saylaular ütkәrelergә tieş. Kreml Çeçnәdә vazğiәt normallaşa bara dip ışandırırğa tırışsa da, vazğiәt normallaşudan bik yıraq. Russiә xөkümәte ber tөrkem çit il jurnalistın өç kөnnek sәfәr belәn Groznıyğa kitergәn. Alar arasında Newsweek jurnalınıŋ korrespondentı Christian Caryl bar ide. Anıŋ Çeçnәgә bu sәyәxәte turındağı maqәlәse "Rәsmi xikayә" dip atala.

Xörmätle tıñlauçılar. Jurnalist üzeneŋ maqәlәsen, ber tөrkem jurnalist yuğarı dәrәcәdәge ike ofitsernıŋ Çeçnәdәge vazğiәt turında birgәn mәğlümәtlәren tıŋlıy. Bez Çeçnә başqalasına Russiә xөkümәte tarafınnan oyıştırılğan өç kөnnek mәxsus tur belәn kildek hәm bezneŋ xuçalar өyebezgә alıp kitәrgә tieşle nәrsәlәr turında sөylilәr.-digәn süzlәr belәn başlıy. Alarnıŋ süzlәrençә, Çeçnәdә vazğiәt normallaşa hәm stabillәşә bara, küpçelek çәçәnnәr Mәskәvneŋ tәrtip hәm qanunçılıq urnaştıru tırışlığın yaqlıy hәm suğıştan soŋğı tüzeklәnderü eşe alğa taba bara ikәn. Iŋ mөhime Russiә kөçlәrenә qarşılıq kürsәtkәn çeçen banditları hәm terrorçıları, kөnenә ber ike mina şartlatudan tış kөrәşne tuqtatqannar. Bez imin bulırğa telәp –Çeçenәdә suğış tuqtaldımı dip sorıybız. Rәsmi cavap bu- Ber nindi dә şik bul almıy. Mәskәvdә çaqta prezident Putinneŋ 2000-nçe yılnıŋ yazında uq "Çeçnәdә anti-terrir operatsiә tuqtaldı" digәn süzlәren tıŋlau ber nәrsә, ә inde küpsandağı saqçılar belәn xarabәgә әylәngәn Groznıyda yөregәn çaqta hәm anda qalğan ike tündә dә atışularnı tıŋlağannan soŋ bu süzlәrne işetü ikençe nәrsә. Monı yalğan dip tә atap bula. Sәyәxәtneŋ berençe kөnendә ofitser Rusisә armiәsendә xezmәtkә kilgәn çeçen yәşüsmerlәre belәn tanıştırdı. Alar ixtiyarilәr dip basım yasadı. Lәkin, yәş ber çeçen bezne kөçlәp armiәgә aldılar , armiә ber auılnı uratıp ala , anda tazartular ütkәrә, keşelәr ezsez yuğala hәm bezgә ""yә armiәyәgә barasız yaki sezneŋ belәn dә şulay uq bulaçaq" dip belderdelәr dip әytte. Ber genә nәrsә dә ruslar planlağança barmadı. Sotsial xezmәtlәrne kürsәtergә dip bezne xastaxanәgә alıp bardılar. Şunda ruslarnıŋ auılına hөcüme nәticәsendә yaralanğan xatın-qıznı oçrattıq. Çeçen militisә noqtasına alıp bardılar. Bez anda kөrәşçelәrneŋ hәcümnәre hәm kisәtülәre turında tıŋladıq. Znәmonskayada administrator belәn oçraştıq. Ul partizannardan qurıqmauın әytte. Lәkin, ni өçen anıŋ tirәsendә şundıy küp saqçılar tora ide? Cirle dәvlәt radio hәm televideniәse urnaşqan binada buldıq. Anıŋ başlığı fetnәçelәrdәn nәfrәt itüen , suğış өçen alarnıŋ ğәyeple buluın ballandırıp aŋlattı. Lәkin, tirә yaqta kem dә tıŋlamağanda , bөtenlәy üzgәrep " Hәr kontrol noqtasında rus soldatları aqça ala. Xalıq ezsez yuğala . Hәr 50 yılda ber mәrtәbә bezne yuq itәrgә tırışalar. Lәkin, bez yaŋadan tuabız. " dip әytte. Bolar Mәskәvyaqlı berәvneŋ süzlәre. Bez Mәskәv yaqlı bulmağannarnı da oçrattıq. Bezneŋ aftobusnı yaqınnarı ezsez yuğalğan unarlap çeçen uratıp aldı. Bezne ozata baruçılar , alar belәn sөylәşübezgә yul quymadılar. Külmәk astında bomba bula ala dip әyttelәr. Sәyәxәtneŋ soŋğı kөnendә bezne rekonstruksiә tırışlığın kürsәtü өçen tөzeleşkә alıp bardılar. Anda eşlәvçe çeçennәrneŋ bersenә ruslar hәr nәrsә uŋayğa üzgәrә dip әytәlәr , sin ni uylıysıŋ dip sorağaç, ul " Bәlkim ruslar өçen üzgәrәder, bezneŋ өçen tügel" dip әytte. Rәsmi xikayә menә şunnan ğıybarәt- dip yazılğan Christian Carylneŋ amerikan jurnalı " Newsweek"tә basılıp çıqqan maqәlәsendә.

Fәrit Idelle, Praga
XS
SM
MD
LG