Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 17:40

BMO inspektorları häm Quşma Ştatlar Ğiraqnıñ qoral programması turındağı xisabına bäyä birä


Pänceşämbedä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında Ğiraq mäsäläsendä yabıq tıñlawlar ütä. BMOnıñ baş qoral inspektorı Hans Blix anda çığış yasap, Bağdad äzerlägän 12 meñ bitlek xisapqa bäyä biräçäk. Şunnan soñ üz fikeren räsmi Waşington äytergä cıyına. Amerikan räsmiläre älege xisapnı “tulı tügel” dip, aña rizasızlıq belderer dip kötelä.

Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası noyäberneñ 8-endä qabul itkän 1441 sanlı rezolutsiä nigezendä Ğiraq üzendä bulğan bar qoralı turında centekle xisap totırğa tieş ide. Yuq isä älege rezolutsiädä Ğiraqqa qarata “citdi çaralar” küreläçäk dip äytelgän.

Näq ber aydan, dikäberneñ 7-sendä räsmi Bagdad BMOnıñ qoral tikşerüçelärenä 12 meñ bittän torğan xisap tapşırdı. Bu dokumentnıñ kopiäse tanışu öçen İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzasına birelde: Quşma Ştatlar, Britania, Fransiä, Rusiä häm Qıtayğa. Ä menä Şuranıñ qalğan 10 äğzasına dokumentnıñ 4 tapqır qısqartılğan sözemtäse genä birelde. Ğiraqqa qoral buldıruda yärdäm itkän çit il şirkät isemnäre, küpläp yuq itü qoralın yasaw turındağı mäglümätlär töşerep qaldırılğan.

Pänceşämbedä İminlek Şurasında yabıq işeklär artında Ğiraq mäsäläsendä tıñlawlar ütä. Notıq belän BMOnıñ baş qoral inspektorı Hans Blix häm Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı başlığı Möxämmät Äl-Baradi çığa. Alar ikese dä Ğiraqnıñ xisabında töşep qalğan mäglümätlär, anadğı aq taplar turında söylär dip kötelä. Xärxäldä, bu ike räsmi tiräsendä yörgän diplomatlar şundıyraq süzlär içqındırdı. Şulay da, Blix ta, Baradi da Bagdad äzerlägän dokement BMO rezolutsiäsen boza dip äytüdän totılıp qalır sıman. Çönki bu älegä berençe tıñlaw, Blixnıñ axır xisabı ğinwarnıñ 26-sına bilgelängän.

Ä menä Quşma Ştatlar qırısraq bäyä birer sıman. Räsmi belderü belän Amerikanıñ BMOdağı wäkile John Negroponte häm däwlät sekretare Colin Powell yasar dip kötelä. Berençese New Yorktan, ikençese Waşingtonnan.

Çärşämbedä Colin Powell Bagdad äzerlägän dokumenqa qarata ike süz äytep ölgerde inde. Älege xisapta “ayanıç buşlıqlar häm töşep qalular bar” dide ul. Prezident süzçese Ari Fleisher süzlärençä, George Buş älege töşep qalularnı “bik citdi” dip sanıy. Bar mäsälä xäzer menä bu “bik citdi” digän süzlärneñ däräcäsen açıqlaw. Bagdad äzerlägän xisapnıñ tulı bulmawı, Ğiraqta bulğan qayber qoralnıñ anda kertelmäwe BMO rezolutsiäsen bozu dip sanalaçaqmı-yuqmı? Şul uq rezolutsiädä qaralğan “citdi çaralar” kürä başlarğa nigez barmı-yuqmı?

Amerikanıñ töp tarafdarı Britaniä Ğiraqnıñ xisabı belän şulay uq qänägät tügel. Tışqı Eşlär ministrı Jack Straw süzlärençä, Bagdadnıñ “bez ximik, biologik häm atom qoral eşläwne tuqtattıq” digän süzläre çep-çi yalğan bulıp tora, ä 12-meñ bitlek xisabı hiç kenä dä tulı tügel. Läkin şulay da, monı BMOnıñ rezolutsiäsen bozu dip sanaw älegä irtäräk dide ul.

Ul arada Washington Post gäzite üzeneñ bügenge sanında yazuınça, Amerikan xärbilärenä 50 meñ çaması ğäskärineñ kiläse yıl başında Farsı qultığına cibärelü ixtimalı turında kisätü yasalğan. Aq Yortnıñ iseme äytelmägän räsmie äytüençä, älegä Buş bu xaqta qarar qılmağan. Niçek kenä bulmasın, süz irtägä oçqıçlarnı hawağa kütärep bombalar qoya başlaw turında barmıy, di ul. Töp maqsat – Saddam Xöäsyenne BMO rezolutsiäsen ixtiram itergä öyrätü, anı qoralsızlandıru.

Ali Ğilmi, Praga
XS
SM
MD
LG