Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 17:57

2002 cäncalları: ütkän yılğa ber qaraş


Yaña yıl turında ällä närsä äytep bulmıy äle, ä menä uzğan yıl cäncalları, cırda cırlanğança, “istä, haman da istä”. Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse dä Mäskäwgä oşamadı. Täñgälläşterüne maqsat itep quyğan prokurorlar respublikanı qurçaq avtonomiäse çorına qaytarırğa xıyallanalar. Teläsä niçek. Xätta, fälsäfä qanunnarındağı “aqqan suğa ike tapqır kerep bulmıy” digän xaqiqätne awdarıp bulsa da.

Uzğan yıl Tatarstan parlamentı yağınnan kübräk yuğaltular belän istä qalğandır. 125 qanun üzgärtelde, Konstitutsiä sütelep yañadan cıyıldı, 50 yaqın mäxkämä protsessı ütte. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Rusiäneñ Konstitutsion mäxkämäsendä cawap tottı, Mäskäw Kremlendä respublikanı betermägez dip, tartqalaşıp yörde. Ni ğäcäp, qayber çaqlarda eş Qazan faydasına da xäl itelde. Qısqası, fantastik zur üzgäreşlär şoma ğına ütep kitte. Çönki parlament ta isän, Konstitutsiä dä yäşi äle.

Ä menä yuq qına mäsälä - xäref alfavitı tiräsendä nizağ yıl buyı däwam itte. Ber yaqtan qarağanda, monda da Mäskäw yaqabızdan nıq totqan ide. Läkin medalneñ ikençe yağı turında da äytmi yaramıy. Tatarlar üzläre latin mäsäläsendä nıq wä berdäm buldılarmı soñ? Yuq şul. Xätta, çal kergän sallı akademiklar da tatarnıñ äylängän başına “bezgä latin kiräkmi, ul xalıqnı bülgäli, nadan qaldıra” dip tuqıp tordılar. Citmäsä, qayber töbäklärdän Räsäy prezidentı isemenä “telämibez”digän şiqayätlär yaudı. Ul ğına da tügel, milli mänfäğätlärne yaklap süz äytergä tieş şäxeslär yä däşmi tordılar, yä “aşıqmıyq” didelär. Ä inde soñğı tamçı bulıp latinğa qarşı käsägä möfti Tälğat Täcetdinneñ Vladimir Putinğa yullağan möräcäğäte tamğandır. Şunnan soñ Räsäy prezidentı tatarlarnı bik xörmät itsä dä, äytkänder küräseñ; “Soñ, sez tatarlar, aldan üzara kileşegez, annarı taläp itegez.”

Ä bit Bötendönya tatar kongressınıñ III qorıltayında berläşü turında baytaq süz äytelgän ide. Älege çara bezneñ qaraşqa, tatar tarixında tirän ez qaldırğan ide. Läkin qorıltayğa bötenläy başqaça qaraşlar da buldı. Andağı alqışlar tınırğa ölgermäde, 2 million tirajlı Argumentı i faktı gazetası “Tatarstanda ikençe Çeçnya kiräkme?” digän şomlı mäqälä bastırıp çığardı. Nindi xällär faş itelä disäñ-şul uq tatar kongressınıñ uzıp kitüe ikän. Ber-ike atna ütmäde, Независимая газета Rusiädä etnik mäs'älälär buyınça iñ zur belgeç dip sanalğan ğalim Valeriy Tişkovnıñ kongressnı qara degetkä buyağan mäqäläsen näşer itte. Kongress ta kongress tügel ikän, tatarlar da bik azğan - Rusiägä qurqınıç tudıralar.

Парламентская газета anı da uzdırıp cibärgän. Anıñ xäbärçese Viktor Sirık, ğädättä Başqortostan xakimiätlärenä mädxiä cırlawçı jurnalist maxsus tikşerü ütkärgän. Ul Bäläbäygä barıp, Nurmöxämmät Xösäyenovnı kem Qazanğa çaqırğan häm şuşı mäğlüm gimnaziä direktorı niçek itep Başqortostanğa yala yaqqan digän sorawlarğa üzençä cawap birgän. Yul uñayınnan ul ike xalıqnı kem qotırta häm bu kemgä faydalı, digän mäkerle sorawlarnı da quyğan. Mäqäläneñ eçtälegenä tuqtalıp tormıybız, ämma anı Başqortostanda härber erele-waqlı gäcitlärdä küçerelep basıluın äytmi bulmıy. Zamanında Brejnevnıñ memuarları ğına mondıy däräcägä ireşä ide. Läkin iñ qızığı bu tügel äle. Oşbu Viktor Sirık Qazanda uzğan kongressnıñ niçek oyıştırıluı turında, Tatarstandağı wäzğıätneñ anatomiäsen Bäläbäydän arı kitmiçä genä qazığan. Qazanğa kilüne, yäisä nindider dokumentlar öyränüne kiräk dip tapmağan.

Rusiä Däwlät Dumasınıñ gazetasında menä mondıy zakazlı mäqälälär çığuı ğäcäp tügel. Tatarstannı, tatarnı, anıñ älifbasın, mädäni üseşen xurlawçılarnıñ oyasında vitse-spiker Jirinovskiy bulıp torğan oyışmadan tağın närsä kötäseñ inde.

2002 yıl nizağlarınıñ şaqtıy öleşe xalıq sanın aluğa bäylängän ide. Äle çebeşlärne sanaw çorı citmäde. Läkin qayber töbäklärdä qäläm yärdäme belän millät sanın üsterü säyäsäte açıq kürende. Bu çorda ut kürşelärebezneñ çiklärne bikläp konsert quyarğa dip kilgän artistlarnı deportatsiäläü oçraqları yılnıñ iñ cäncallı waqiğaları buldı.

Tağın ber nizağ-waxabilarnı, terrorçılarnı Tatarstan cirlegennän ezläw. Kemder “alla-bismilla” ,“Çeçnyadağı suğış tuqtalsın” dip qıçqırıbraq äytsä - ul inde qara kenägägä yazılıp quyıla. Ä andıy keşelär oçrap tora. Tatarstanda da, Räsäydä dä, xätta çit illärdä dä.

Cäncallar isemlegen Çallıdağı pravoslavie xramı çasovnyasınıñ diwarın cimerü oçrağı belän tämamlıysı kilä. Respublikadağı urıs telle mäğlümat çaraları Mäskäwdägelär belän bertawıştan Tatarstanda wöcdan ireklegen qısu, ekstremizmnıñ çäçäk atuı xaqında şärran yardılar. Xätta, Rusiä patriarxı Aleksey II “Pravoslavie dinen totuçılarnı qısunı tuqtatığız”, dip Mintimer Şäymievqa xat ta yazdı. Baqsañ, mäsälä rusça äytsäñ “выведенного яйца не стоит”, yäğni ber kükäy peşerep aşawdan da qatlawlıraq bulmağan bu xäl. Näq yaña yıl aldınnan bu yasalma nizağqa noqta quyıldı. Böten dönyağa şawlağan çirkäw cimerüe Çallıda bulmağan, ä Ciñü parkında zakonsız tözelä başlağan çasovnyanıñ diwarın törtep audarğannar.

Läkin bu cäncalnı da soñğısı dip äytep bulmıy. Alar äle tağın da bulır. Çönki kemgäder kiräk mondıy ığı-zığılar. Alar kemneder cılıtıp toralar, kemnärder şundıy nizağlardan yäşäw köçe, ğäyrät alıp toralar.

Damir Ğismetdin

XS
SM
MD
LG