Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 03:57

Törkmänbaşı üzbäklärne torğan cirlärennän qua


Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niazov Törkmänstannıñ könyaq-könçığışnda, Üzbäkstan çigendä yäşägän üzbäklärne ilneñ başqa yağına küçerergä färman çığardı. Törkmänbaşı bu keşelärne «xäräm-zatlar» dip atadı häm alarnı milläte törkmän bulğan keşelär belän alıştırırğa cıyına.

Äye, xörmätle tıñlawçılar, uramda XXI ğasır, Stalin zammannarı küptän uzğan sıman, ä menä keşelärne millätenä qarap torğan cirlärennän sörü ğälämätläre äle dä ğämäldä axrı. Uzğan yılnıñ noäberendä Saparmorat Niazov Törkmänstannıñ könyaq könçığışnda, Üzbäkstan çigendä yäşägän «xäräm» keşelärne küçerü turında qarar çığardı. Ul çaqta bu qarar üzbäklärgä qarşı bularaq qabul itelmägän ide. Läkin noäberneñ 25ndä Nizaovqa bulğan säyer xöcümnän soñ, ul näq menä bu töbäktä yäşägän üzbäklärne sörü öçen qullanıla başladı. Uzğan atna Niazov bu qararnı isenä töşerep, anı ğämälgä quyarğa, «xäräm-zatlarnı» törkmännär belän alıştırırğa kürsätmä birde.

Kemnär soñ ul, «xäräm-zatlar»? Äle genä Törkmänstanda, tuğannarı yanında bulıp qaytqan, xäzer Üzbäkstanda yäşäwçe ber üzbäk xatını Azatlıq radiosınıñ Üzbäk redaksiäsenä menä närsälär söyläde. Tuğannarınıñ iminlege öçen borçılğan bu xanım üz isemen äytüdän baş tarttı.

Audio

Törkmän räsmiläre «xäräm» dip atağan keşelär ul Törkmänstanda yäşäwçe üzbäklär. Ägär sin Üzbäkstan watandaşı, yä pasportıña üzbäk dip yazılğan ikän, alar sine tuğannarıñnan ayırırğa tırışa.

Törkmänstanda tuğannarı bulğan ikençe ber üzbäk xatını (ul da uzğan yıl Törkmänstanda bulıp qaytqan) milläte belän üzbäk bulğan cirle citäkçelärne alıştıru kompaniäse turında söyli.

Audio

Küptän tügel anda bulğanda bez şundıy xällär turında işettek. Cirle üzbäk citäkşeläre pasportlarında törkmän dip yazılğan keşelär belän alıştırıla.

Nizaovqa qarşı xöcüm oyıştıruda başta Törkmänstandağı eşquarlar häm zamanında yuğarı urın alıp torğan, ä soñnan opozitsiägä basıp, çit illärgä kitkän elekke xökümät wäkilläre ğäyeplängän ide.

Ämmä soñraq, bu xöcümne tikşerü eşläre kötelmägän yaqqa borıldı. Äytergä kiräk, Aşxabat belän Taşkent mönäsäbätläre elektän dä şäptän tügel ide. Dikäberneñ 16sında Törkmänstannıñ iminlek xezmätläre Aşxabadtağı Üzbäkstan ilçelegenä kilep Üzbäkstan ilşese Äbderäşit Qadırovqa ğäyepläwlär belderde: yänäse ul Nizaovqa xöcüm äzerlägän keşelärgä yäşerenergä yärdäm itkän, ä xöcümneñ üzen Üzbäkstannıñ iminlek xezmätläre äzerlägän. Niazov süzlärençä, töp oyıştıruçılarnıñ berse, Törkmänstannıñ elekke Tışqı eşlär ministrı Boris Şixmoradov, xöcüm könennän alıp dikäberneñ 7senä qädär Üzbäkstan ilçelegendä qaçıp yatqan.

Uzbäkstannıñ Tışqı eşlär ministrlığı protest belderügä qaramastan, Üzbäkstan ilşese Qadırov Törkmänstanda persona non grata dip iğlan itelde, dikäberneñ 21endä aña ildän kitergä quşıldı. İke kürşe respublika çik buylarına östämä xärbilär kiterde.

Uzğan atna xökümät utırışında Niazov «xäräm-zatar» turındağı qararnı isenä töşerep, anı ğämälgä quyarğa boyırdı. Anıñ süzlärençä, bu yaman keşelärneñ yaña urında yaxşı ğämällär qılıp, ğönaxlarınnan arınu mömkinlege bulaçaq.

Yaña urın digäne, ilneñ tönyaq könbatışında, Qazaxstan çigendä, siräk keşe yäşägän, awıl şähärlär bulmağan çül dalaları.

Törkmänstanda tuğannarı qalğan tağın ber üzbäk xatını äytüençä, bu cirlärne xättä törkmännär üzläre dä yaraqsız dip sanıy.

Audio

Törkmännär öçen bu et olaqqan cirlär. Alar bezgä şunda kitergä quşa.

Şulay itep, Törkmänbaşı Üzbäkstan çigendä yäşägän üzbäklärne ilneñ ikençe başına küçerep, alarnı tuğannarınnan ayırırğa teli. Tik bu ğämälneñ näticäse nindi bulır? 1990nçı yılda Qırğızıstannıñ Oş töbägendä bulğan xällärne iskä alıyq. Ul çaqta qırğızlar belän cir öçen suğışıp yatqan üzbäklärgä yärdäm itü öçen, ber törkem üzbäklär Qırğızıstan çigen ütep kergän ide. Öç kön barğan bäreleşlär waqıtında 200dän artıq keşe xäläk buldı. Çualışlar sovet ğäskärläre kergäç kenä tuqtaldı. Küräseñ, Nizaov şuşı xällärne iskä alıptır inde, uzğan atnada ber kisätü yasadı. Tökmänstan çiklären qanunsız ütep kergän öçen ul 5tän alıp 10 yılğa qädär törmä cazası qaralğanın äytte.

Törkmänstanda üzbäklärne kimsetü oçraqları elek tä bar ide. Rusiäneñ keşe xoquqların yaqlawçı Memorial oyışması berniçä yıl tuplağan mäglümätlär arasında, üzbäk balaların, milli törkmän kieme kimägän oçraqta mäktäpkä kertmäw kebek xällär terkälgän.

Şuña oşağan tağın ber xäl uzğan atnada buldı. Törkmänstan möftie, milläte belän üzbäk blğan Nasrulla ibn İbadulla urınınnan alındı. Anıñ urınına milläte belän törkmän bulğan 35 yäşlek Qaqageldı Vepaev quyıldı.

Niazov qararı nigezendä küpme keşeneñ torğan cirennän küçerelgäne bilgesez. Yortların qaldırıp kitkän oçraqta kompensatsiä bireläme, birelsä küpme, yaña urında alarnı närsä kötä - bu sorawlarğa, şulay uq, cawap yuq.

Uramda XXI ğasır, Stalin zammannarı küptän uzğan sıman, tik menä anıñ eşen layıqlı däwam itüçelär, äle dä bar…

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG