Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 07:38

Yugoslaviә urnına tөzelgәn Serbiә-Çernogoriә Berlegen nәrsә kөtә?


4-nçe fevraldә Yugoslaviә Federatsiәse parlamentınıŋ hәr ike palatası Serbiә hәm Çernogoriәdәn torğan yaŋa dәvlәt buldırunı küz aldında totqan konstitusion xartiәne rasladı. Şulay itep Yugoslaviә digәn dәvlәt yuqqa çıqtı. Lәkin, yaŋa tөzelgәn dәvlәtneŋ ozın ğөmerle bulaçağına ışanıç az.

4-nçe fevraldәn başlap "Kөnyaq slavlarnıŋ ile" "Yugoslaviә " yuqqa çıqtı. Şulay itep ul da Avstriә-Venrgriә imperiasınıŋ, SSSRnıŋ hәm Cexoslovakiәneŋ yazmışına duçar buldı. Yugoslaviә 1918-nçe yılnıŋ dikәber ayında Berençe Dөnya suğışı tәmamlanğannan soŋ berniçә atna üzğaç tөzelde. Ul vaqıtta ul Serb, Xorvat hәm Slovennәrneŋ Patşalığı dip ataldı. 1929-nçe yılda ul isem Yugoslaviә Patşalığı dip üzgәrtelde. 1945-nçe yıldan başlap Yugoslaviә Demokratik Federatsiәse , 1953-nçe yıldan başlap Yugoslaviә Federal Xalıq Respublikası, ә inde 1963-nçe yıldan başlap Yugoslaviә Federativ Sotsialistik Respublikası dip yөretelde. Sloveniә, Xorvatiә, Makedoniә hәm Bosnia-Herzegovina ayırılıp çıqqannan soŋ, ul 1992-nçe yılda Yugoslaviә Federativ Respublikasına әylәnde. Xәzer isә ul da yuqqa çıqtı hәm bik yomışaq federatsiә formasındağı Serbiә hәm Çernogoriә Berlege dip atala başlandı. Serbiә hәm Çernogoriә dip atala başlanğan bu federatsiә dөnyağa bayraqsız, gimnsız tudı. Postınan kitәçәk prezident Koştunica ike atna eçendә Serb hәm Çernogoriә parlamentlarına yaŋa urtaq parlamentnıŋ deputatların saylau tarixın bilgelәrgә tieş. Yaŋa urtaq parlament 60 kөn eçendә bayraq mәsәlәsen hәm kilәse yılğa qәdәre gimn mәsәlәsen xәl itәrgә tieş. Ul şulay uq parlament süzçesen hәm prezidentnı saylayaçaq. Yaŋa prezident xөkümәt başlığın bilgeliәçәk. Yaŋa federatsiәneŋ kompetensiәlәre bik çiklәngәn bulaçaq. Ul nibarı saqlanu hәm tışqı sәyәsәt өçen genә cavaplı bulaçaq. Qalğan barlıq mәsәlәlәrne hәr respublika üze xәl itәçәk. Şulay uq өç yıldan soŋ, tulı bәysezlek turında referendum ütkәrelә alaçaq. Serbiә hәm Çernogoriә parlamentları yaŋa dәvlәt tөzüne küz aldında totqan xartiәne elegerәk ük raslağan idelәr. Serbiә premiere Zoran Cinciç kiçә yasağan çığışında bolay dide

Audio

"Min sәlәmәt kompromissqa ireştek dip uylıym. Tarixta bez zur ideallarğa, maqsәtlәrgә nigezlәngәn dәvlәtlәr tüzegәn idek. Alarnıŋ berse dә uŋışlı bulmadı. Minimum ideal hәm maqsәtlәr belәn tüzelgәn şuşı dәvlәt elekkelәre belәn çağıştırğanda, bәlkim uŋışlıraq bulır.Şuşı berlekneŋ uŋışlı buluı өçen politik telәgebez kөçle dip uylıym."

Çernogoriә premiere Miodrag Vukovits şuşı uŋaydan bolay dide

Audio

"Tөrle formalar sınauınnan ütkәn Yugoslaviә mәngegә tarixqa әylәnde. Irtәgedәn başlap yaŋa formada dәvlәt berlegen tәzü protsedurası başlana."

Әyye, şuşı protsedura tәmamlanır da, yaŋa berlek tәzeler dө. Lәkin, ul ozın ğөmerle bulır mikәn? Moŋa cavap birü qıyın. Çөnki Çernogoriә xәzerdәn ük bәysezlegen iğlan itәrgә teli. Lәkin, yaŋa berlek mәsәlәsendә aradaşlıq itkәn Yevropa Berlege hiç bulmağanda vazğiәtne xәzerdәn ük qatmarlandırmas өçen kompromiss formula tәqdim itte. Üz nәvbәtendә Kosovo da Yugoslaviәneŋ yuqqa çığuı üzeneŋ bәysezlegen aŋlata digәn fikerdә. Çөnki BMO Iminlek Şurasınıŋ 1244 nomerlı rezolutsiәsendә Kosoovo Serbiәneŋ tügel, ә Yugoslaviә federatsiәsenneŋ ber өleşe dip tanıla. Kosovo әlegә xalıqara protektarat astında hәm anıŋ qәtği statutı bilgele tügel. Lәkin, өç yıldan soŋ, Çernogoriә yaki Serbiә referendum yulı belәn bәysez bulğan xәldә, Kosovo da bәysezlegen iğlan itәçәk dip kөtәrgә kirәk. Qısqası, yaŋa berlek tüzelüen- tüzelde, lәkin, anıŋ yazmışı bilgesez.

Fәrit Idelle, Praga.
XS
SM
MD
LG