Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 03:28

Washingtonnıŋ suğıştan soŋğı Ğıraq strategiәse turında nәrsә әytergә bula?


AQŞ Ğıraqqa qarşı suğış başlarğa әzerlәnsә dә, Washington bu xaqta әle qarar qabul itelmәde dip belderә. Lәkin, ber ük vaqıtta anda suğıştan soŋğı senario da әzerlәnә. Qayber mәğlümәtlәrgә qarağanda, Saddam hәm anıŋ rejimı bәrep tөşerelgәnnәn soŋ, AQŞnıŋ Ğıraqta 18 aylıq xәrbi okkupatsiәsen hәm idarәne sivil administratorğa tapşıru küz aldında totıla. Lәkin, bu administratornı AQŞmı, BMOmı bilgeliәçәk anısı bilgesez. Şulay uq küçmә dәverdәge Ğıraq xөkümәte turındağı plannar xaqında da mәğlümәt yuq.

Әlbәttә, suğış başlıysıŋ ikәn, annan soŋğı çor turında da uylarğa kirәk. Washingtonda bu xaqta plannar әzerlәnsә dә, cәmağәtçelekkә bu az bilgele. Bilgele bulğan mәğlümәtlәr dә, nigezdә kemnege bilgesez rәsmi şәxәslәr birgәn informatsiәgә tayana. Soŋğı aylarda mәğlüm bulğan informatsiә AQŞnıŋ strategiәse turında fiker yüretergә mөmkinlek birә. New York Times gazetasınıŋ uzğan aydağı maqәlәsendә, AQŞ prezidentı Buşnıŋ milli iminlek buyınça kiŋәşçelәre Ğıraqta 18 aylıq amerikan xәrbi okkupatsiәse kirәk bulır, şuşı mөddәt eçendә amerikan xәrbi komandirı, ber sivil administrator belәn bergәlәp ilne idarә itәçәk digәn senario turında kileştelәr dip yazıp çıqtı. AQŞ xәrbi komandirı qurqınıçsızlıq, bigerәk tә etnik yәisә mәzhәp sәbәplı bәreleşlәrneŋ çıqmauı, sivil administrator ekonomikanı torğızu, mәgarif hәm infrastrukturanı tөzeklәnderü өçen cavaplı bulaçaq. Lәkin, gazetanıŋ yazuına qarağanda, şuşı administratornıŋ AQŞmı , әllә BMOsı tarafınanmı bilgelәnәcәge әlegә bilgesez. Şulay uq küçmә dәverdә parlamentar demokratiә buldıruğa yardәm itü өçen vaqıtlı Ğıraq xөkümәte bulırmı-yuqmı digәn sorauğa da әlegә cavap yuq. Radiobız xәbәrçese bu sorauğa cavap ezlәp, Washingtondağı CATO institutınıŋ tışqı politika buyınça belgeçe Ted Carpentergә mөrәcәğәt itte. Anıŋ fikerençә, amerikan strategiәçelәre arasında küçmә xөkümәtne kemneŋ citәkliәcәge mәsәlәsendә fker ayırmalıqları bar.

Audio

"Washingtonnıŋ tөp problemması bu- demokratik şәxes digәn abruyğa iә hәm Saddam Xosәin tirәsennnәn bulmağan şәxes tabu. Ikençe süzlәr belәn әytkәndә, ul şәxes Baath partiәse xakimiәtkә kilgәnnәn birle Ğıraq belәn idarә itep kilgәn korrupt elitadan bulmasqa tieş. Washington ışana alğan hәm ber ük vaqıtta Ğıraqnıŋ milli citәkçese abruyına iә şәxes tabu ciŋel tügel. Washington, üzeneŋ qorçağı yәğni xain dip tamğalana alğan şәxesne saylamasqa tieş."

Pentagon Ğıraq Milli Kongressı dip atalğan ekzildәge Ğıraq oppozitsiәse küçmә dәverdәge xөkümәttә citәkçel rol uynasın dip teli. Dәvlәt Departamentı isә, mөxәcirlektәge Ğıraq oppozitsiәse üzara tarqalğan hәm ul ildәge politik evolutsiә belәn citәkçelek itәrlek tәsirgә iә tügel digәn qaraşta. Çınnan da mөxәcirlektәge Ğıraq oppozitsiәse berdәm citәkçelek buldıra almadı. Şulay da qayber isemnәr mәtbuğatta telgә alına. Alanıŋ berse AQŞta belem alğan elekke bankir Ahmed Çelebi. Ikençese elekke tışqı eşlәr ministerlәrennәn Adnan Paçaçı. Küzәtüçelәrneŋ fikerençө, alar hәm başqa kandidatlar bolay da nıq bulmağan berdәmlekne qaqşatmas өçen vaqıtlı xөkümәttә citәkçel pozitsiә өçen kampaniә alıp barmıylar. Elekke Ğıraq diplomatlarınnan hәm Londonda çığa torğan -Iraqi File- nәşriәteneŋ mөxәrrirı Xassan Al-Attiyahnıŋ fikerençә, xәzerge vaqıtta citәkçelek rolen dәğvә itü, alar şәxsi mәnfәğәtlәren qayğırtalar digәn ğәyeplәvgә yul açaçaq.

Audio

"Berәvneŋ yәisә ber fraksiәneŋ Ğıraqnıŋ yaŋa xakimdarı turında süz quzğatuı, Saddam rejimınıŋ mәnfәğәtlәrenә xezmәt itәçәk. Alar amerikannar belәn xezmәttәşlektә hәm Ğıraq xalqınıŋ tügel, ә üzlәreneŋ mәnfәğәtlәren yaqlauda ğәyeplәnerlәr."

Moxәcirlektәge Ğıraqlar bu xaqta baş vatqanda, Ğıraqta yәşәvçe qayberәvlәrneŋ dә, citәkçel rol dәğvә itülәre mөmkin. Andıy kandidatlar Saddamnı bәrep tөşerü өçen süz berlәşterüçelәr arasınnan yәsiә AQŞ okkupatsiәsennәn soŋ ğına çığa ala. Küzәtüçe Carpenterneŋ fikerençә, potansial kandidatlar xәzerge rejim ağzaları da bula ala.

Audio

"Әgәr dә Ğarıq politik elitası suğış başlamastan yәisә suğış başlağaç Saddam Xosәingә qarşı çığıp, anı çitlәtsә, AQŞqa ul fraksiә belәn isәplәşergә turı kiler hәm vaqılı citәkçelekkә Washington telәgәn şәxeslәrneŋ tügel, ә alarnıŋ kerep utıruı vazğiәtne qatmarlandırır."

Kürengәnçә, Ğıraqnıŋ yaŋa citәkçelegen buldıru eşe bik qatmarlı hәm Washington vaqıtlı xөkümәt tәzü ideasınnan Ğıraqta suğış tәmalanğançığa qәdәre vaz kiçte bulsa kirәk.

Fәrit Idelle, Praga.
XS
SM
MD
LG