Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 05:11

Tatarnıñ milli bäyräme


23 fevral' köne – millätebezneñ bilgele şäxesläre dönyağa kilgän kön. Ataqlı ğalim Ğilem Kamay, Başqortostanda yäşägän olı şağirebez Änğäm Atnabaydan başlap, Qazanda yäşäwçe şağir häm tärcemäçe Ğosman Sadägä qädär bu könne tuğan könen ütkärep kilgän. Läkin iñ zur waqiğa – 1878 yılnıñ 23 fevralendä, comğa könne bulğan. Xäzerge Çistay rayonınıñ Yäwşirmä awılında tatar xalqınıñ klassik yazuçısı, ataqlı cämäğät eşleklese häm milli qaharmanı Möxämmätğayaz İsxaqi tuğan. Matbuğatta Ğayaz İsxaqinıñ tuuına 125 yıl tulunı zurlap yazıp çıqtılar. Ämma anıñ icatı belän yaqınnan tanışu, İsxaqi fikerlären urtaqlaşu, añlaw kiñ xalıqnıñ añına, ğädätenä kermägän äle. İsxaqi dramaturgiäse, prozası, tarixi publitsistikası, teoretik äsärläre haman millätebezgä baru yulında. Bez äle İsxaqinıñ icatın, tormışın añlarğa äzer tügel, küräseñ. “200 yıldan inqiraz” äsärendä Ğayaz İsxaqi millätneñ yuqqa çığu bilgelären atağan. Şul isäptän tatarlarnıñ ber-berse belän talaşıp, mäxkämäläşep yörüe. Bu yaqtan qarağanda, İsxaqi faraz itkän, inqiraz beraz kürenä başladı inde. Ğalimnärebezneñ, yazuçılarıbıznıñ ber-bersen qabul itä almıy, süz köräşterüe turında yış işetergä turı kilä. Ä bit Ğayaz İsxaqiğa häykäl quyu, anıñ tormışın, icatın öyränü – iñ döres ğämäl bulır ide. Xäyer, iñ zur häykäl - tatarlıqnı häm tatar telen saqlaw. Xäzer Qazannıñ üzendä torıp ta, üz balası belän tuğan teldä söyläşmi torğan buın urta yäşlärgä citte. Çit töbäklärdäge xälne äytep tä torası yuq. Qatnaş ğailä cimeşläre dä bik siräk tatar yağına borıla.

Şulay da, beraz üzgäreş bar. 21 fevraldä Xalıqara tuğan tellär könen Qazanda zurlap, xätta ilhamlanıp bäyräm ittelär. Yal köne bulmasa da, 21 fevral' tuğan telen üz itkän keşelär öçen zur bäyräm buldı. Xätta, 23 fevral', Qızıl Armiä könennän dä cılıraq, izgeräk toyıldı bu bäyräm.

Älbättä, tatar telen ğämälgä quyu, yäş buınnı 2-3 telle itep üsterü öçen bik küp eşlär başqarası bar. Qayber cirlärdä tel belän millät arasında elemtä yuq, alar ikese ike äyber, ber millättä bulıp, ikençe millät telendä söyläşäseñ, dip süz quyırtsalar da, barıber milli tel häm mädäniät iñ zur, iñ izge miras. Bu baylıq häm däwlätçelek turında xıyallanğan İsxaqinı onıtırğa yaramas.

Fikeremne tämamlap, Ğayaz İsxaqinıñ bik küplärgä bilgele bulmağan şiğeren sezgä citkeräse kilä. Bu şiğerne uzğan yılnıñ dekaberendä Bari Dianov häm Aliä Taysina möxärrirlegendä çığarılğan “Tatarlar Germaniädä” digän jurnalda yañadan bastırıp çığarğannar. Näq şul ildä 30-yıllarda “Yaña milli yul” jurnalı İsxaqi tarafınnan çığarılğan bulğan. İnde 2002 yılda yañadan İsxaqi süzläre Germaniä aşa Qazanğa qayttı:

Tatar buluı awır Tatar yulı äylängeç, Tatar yulı bolğawır. Tatar buluı ciñel tügel Tatar buluı bik awır.

Tartıp bara tarixın, Tuğarılıp, ciñelep... Ciñel bulsın qaydan kilep, Ciñep qara, ciñelep.

Ciñel tügel, awır şul, Tatar bulıp qara sin! Üz-üzenä – ber cäräxät, Üz-üzenä – yara sin...

Bolınlıqta – budänä, Ülänlektä – tartarbar... Belep qalsın bütännär dä: Bu dönyada tatar bar, Sirat kiçkän tatar bar!

XS
SM
MD
LG