Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 03:01

Gayaz Zakirovnı uran şaxtalarında eşlätkän il cawaplılıqtan baş tarta


Naif Aqmal: Sälam, xörmätle tıñlawçılar. Keşe xoquqlarına bağışlanğan bügenge tapşıruda sezgä xärbi xezmätkä çaqırılıp däwlät tarafınnan uran çığaru eşlärendä eşlätelgän, bügenge köndä sälamätlege bik nıq qaqşağan Ğayaz Zakirov turında söylärbez, mart ayında Russiä däwlät dumasında berençe uqılışta qaralaçaq “Keşe belän säwdä itügä qarşı qanun” proyektı äzerlkänü uñayınnan russiädä qol säwdäse turında süz alıp barırbız. Tapşıru axırında keşe xoquqların yaqlaw eşçänlege yañalıqları bulır.

Sovet çorında xärbi xezmäten uran çığaru eşendä ütkän, xäzer däwlät yardämennän çitkä tibärelgän, ämma ğädellekkä ömeten özmiçä äle dä mäxkamä yulında yörüçe Ğayaz abiy belän Qazandağı xäbärçebez İskändär Nurmıy oçraşıp söyläşte.

İskändär Nurmıy: Berniçä kön elek böten Rusiä watannı saqlawçılar könen bäyräm itte. Şul bäyräm könnärendä böten ilebezneñ däwlät mäğlümät çaraları watanğa xärbi xezmät itüneñ här ir keşe öçen iñ izge burıç buluın islärebezgä töşerergä tırıştı. Äye, Rusiä Konstitutsiäseneñ 67-nçe matdäse buyınça bu ilneñ grajdannarı xärbi xezmätne ütärgä tieş. Bezneñ bügenge yazmabızda Qızıl Armiädä bulğan borınğı ğädätlär turında suz baraçaq. Bu ğädätlärne belü bik möhim, çönki belüegezçä xäzerge Rusiä Armiäse elekkege Sovet Armiäseneñ warisı bulıp tora.

Äydägez äle tarixqa küz salıyq. Bezneñ xatiräbez 50-läp yıl elek başlanıp kitä. Böyek Watan suğışınnan soñ, älege suğışta ciñüçe illär – Sovetlar Berlege, Amerika, Böyek Britaniä häm Fransiä, ciñelgän Germaniäne 4 öleşkä bülgännär. Sovet ile Germaniädäge uz sektorında qoral yasaw öçen cir astınnan uran digän radioaktiv matdä çığara başlıy. Şul waqıtlarda uq, xalıqara xoquq tarafınnan andıy eşçänlek tıyıla häm anı buldırmas öçen maxsus xalıqara komitet tikşerülär uzdıra başlıy. Şuña kürä, Sovet ile urannı yäşeren räweştä çığarunı başlar öçen Germaniädä xalıqara inspektorlar kerergä xoquqları bulmağan üz xärbi büleklärendä Vismut digän yabıq şirkäten buldıra. Şulay itep, 1947-nce yıldan başlap bu oyışma eşli başlıy. Berniçä yıldan soñ anda Tatarstannan xärbi xezmätkä çaqırılğan 125 yäş yegetne cibärälär. Alardan başqa uran şaxtalarında 700-gä yaqın äsirgä alınğan Alman keşese häm Sovet ilendä ozın sroklarğa xökem itelgän cinayätçelär dä eşli torğan bulğan. Tatarstannan kilgän yegetlärneñ berse, Qazanda yäşäwçe Ğayaz Zakirov, üzeneñ yäş çaqların şulay xäterli.

AUDIO

Vismut şirkäteneñ İlmenau häm Rudolstadt şähärlärendäge filiallarında eşläp qaytqan 1200 Sovet ğäskäriennän bügenge köndä 16-sı ğına isän. Urannı taşıp häm eşkärtep yörgän soldatlarnıñ kübese 30 yäşenä dä citmiçä yaqtı dönyadan kitkännär. Andıy xäl niçek mömkin bulğan, dip sorasağız, anıñ cawabı açıq. Ul waqıtta Sovet ilendä uranlı bombalar yasarğa tırışsalar da, bu matdäne niçek itep qullanırğa, niçek saqlarğa ikänen tögäl belmägännär. Xärbi xezmättän qaytqannan soñ, äñgämädäşebez Ğayaz äfändeneñ sälämätlege bik nıq qaqşağan. Anıñ xäzerge diagnozı - qalqınsıman bizneñ, urısça äytkändä, sçitovidnıy jelezanıñ yaman şeşe. Ämma, şuşı yaman cirenä qaramastan, Ğayaz Zakirovqa bernindi dä östämä pensiä, yäisä başqa sotsial yaqlaw ğämälläre kürsätelmi, çönki anı uran şaxtalarında eşlätkän il cawaplılıqtan baş tarta. Menä inde 8 yıl buyı törle instansiälärgä möräcäğät itep Ğayaz Zakirov üzeneñ statusın Çernobıl, Semipalatinski atom energiäsenä bäyle faciğälärdän zıyan kürgän grajdannar belän ber däräcägä kütärergä tırışa.

AUDIO

Rusiä Dumasına Tatarstannan saylanğan deputatlar aşa bezneñ äñgämädäşebez Rusiä Saqlanu Ministrlığı, başqa xärbi oyışmalarğa möräcäğät itep qarağan. “Soverşenno sekretno” tamğası astında saqlanğan dokumentlar buyınça, anıñ Vismut oyışmasında çınlap ta eşläwe isbatlanğan. Ämma, bu oyışma ser astında eşlägäç, anıñ xezmätkärläreneñ konkret eşläre turında mäğlümät alu mömkin tügel.

Beraz waqıt ütkäç, Rusiä Saqlanu Ministrlığı Ğayaz Zakirovqa üz respublikasındağı däwlät ekspertları şurasına möräcäğät itärgä täqdim itkän. İmeş, bu şura anıñ uran şaxtalarında eşe hem anıñ xäzerge çire arasında elemtä buluın açıqlarğa tieş. Bu eşlänmäsä, Sotsial yärdäm ministrlığınıñ aña maxsus pensiä tülärgä nigeze yuq ikän.

Şuña östäp Rusiä xärbiläre aña räsmi cawabında, sezneñ belän eşlägän keşelärneñ mäs’äläse buyınça berkem dä eş alıp barmıy, çönki böten kiräkle dokumentlar haman yabıq arxivlarda totıla, dip yazğannar.

Zakirov sotsial ministrlığınıñ maxsus ekspertiza oyışmasına ğariza yullağaç, bu oyışmanıñ başlığı aña menä nindi cawap yazğan – bez sezgä yärdäm itä almıybız, çönki sezneñ qulığızda kiräkle xärbi meditsina dokumentları yuq. Läkin alar bula da almıy, çönki bu qäğäzlär serle arxivlarda.

Sotsial ministrlığı räsmilären şunısı da qızıqsındırmıy – Tatarstan onkologiä üzäge birgän mäğlümät buyınça Ğayaz Zakirovnıñ çire Herosima, Nagasaki, Çernobıl faciğäläre qorbannarında bulğan çirlärdän ayırılmıy, çönki qalqansıman bizeneñ yaman şeşe atom belän yaqın kontaktta bulğan keşelärdä genä oçrıy.

Uzğan yıl azağında Zakirovnıñ Sotsial yaqlaw ministrlığına qarşı birgän däğwäsın Qazannıñ Yaña Savinov mäxkämäse kire qaqtı. Monıñ säbäbe bik yaxşı añlaşıla - 7 klassnı ğına tämamlağan ğadi pensioner sotsial yaqlaw ministrlığınıñ täcribäle häm professional xoquqçıları belän köç sınaşa almıy.

Xäzer ul üz xoquqların yaqlaw öçen Tatarstan Yuğarı Mäxkämäsenä kasatsion şikäyät yullağan. Mart ayında mäxkämä anı qararğa tieş. Bu qatlawlı eş turında belgeç fikere belän tanışır öçen bez Yuğarı Mäxkämäneñ äğzası Rafail Şakiryanovqa möräcäğät itärgä buldıq. Rafail äfände üze xäkim bulıp eşlägäç, minem Yaña Savinov rayonı mäxkämäse qararına añlatmalar birergä xaqım yuq, dide. Läkin sud qararı belän kileşmägän här keşeneñ anı däğwälaw mömkinlege bar. Yaña Savinov mäxkämäseneñ qararın üzgärter öçen citdi dälillär kiräk bulaçaq, dide ul. Çönki Germaniädäge uran şaxtaları turındağı Rusiä gäzit-jurnallarında basılıp çıqqan mäqälälär mäxkämä öçen citärlek dälil tügel.

AUDIO

Qazan keşe xoquqların saqlaw üzäge belgeçe Pavel Çikovnıñ bu mäs’älägä qaraşında optimizmı kübräk.

Audio

Anıñ süzlärençä, Ğayaz äfände üz mäxkämä eşendä ciñär öçen Yuğarı Mäxkämäne Saqlanu Ministrlığına häm FSB arxivlarına möräcäğät itärgä sorarğa tieş, çönki mäxkämä zaprosı bulsa, anı bernindi däwlät oyışması da kire qağa almıy. Qazan Keşe Xoquqların yaqlaw üzäge bu protsess belän qızıqsınğan häm Ğayaz äfändegä üz yardämen wäğdä itkän. Alarnıñ fikerençä, bu eş ömetsez tügel. Däğwä birüçedän ber genä närsä taläp itelä - emotsiälärgä birelmiçä mäxkämägä şikäyätlär yullawnı däwam itü.

Menä şulay, xörmätle tıñlawçılar, här keşeneñ watan aldındağı izge burıçı turında soñğı waqıtta bik yış işetelsä dä, watan üz grajdannarı aldında bulğan burıçları turında bik xäterlämi. Ğayaz Zakirovnıñ eşe monı bik yaxşı isbatlıy. Bu mäxkämä eşeneñ barışı belän kiläçäk tapşırularıbızda bez sezne tanıştırıp torırbız, xörmätle tıñlawçılar. Ä Ğayaz äfändegä älegä barı tik uñışlar ğına telise qala.

Naif Aqmal: Fevral’ ayında Russiä eçke eşlär ministrlığınıñ oyışqan cinayätçelekkä qarşı köräş idaräse xezmätkärläre Mäskäwneñ Qazan vokzalında eşlägän qol säwdägärlären qulğa aldı. Tikşerü barışında älege qollar satu çeltäreneñ eş tärtibe dä açıqlanğan. 15-20 keşelek cinayätçelär törkeme Qazan vokzalında Üzäk Aziädän kilüçe poyezdlarnı qarşılap, başta Mäskäwgä aqça eşlärgä kilüçelärne açıqlağan. Soñraq alarnı talap, dokumentların tartıp alğannar häm Mäskäw tiräsendäge tözeleşlärneñ brigadirlarına satqannar. Ministrlıq xezmätlärläreneñ İnterfax xäbär agentlığına äytüençä, şundıy ber qolnıñ bäyäse 1500–3000 dollar tora.

Küp kenä könbatış belgeçläre isäpläwençä, xäzer dönyada yılına 4 millionlap keşe qol bularaq satıla. Ämma bu sannıñ döreslegenä ışanu qıyın. Çönki bügen beräw dä qol säwdäse turında mäğlümätlär tuplaw belän şöğellänmi. Bıltır AQŞ däwlät sekretare Colin Powell da dönyada qol säwdäse turındağı xisabında şundıy uq sannar kiterde. Älege xisapta dönyadağı illär 3 törkemgä bülenep, Russiä qol säwdäse iñ nıq tamır cäygän 19 il arasına kertelgän. Bıltır qol säwdäse problemaları turında Russiädä ütkän xalıqara konferensiädä qatnaşuçılar Russiä qanunnarında xätta “qol säwdäse” digän töşençäneñ dä bulmawına basım yasap monıñ Russiädäge wäzğiättä bin nıq çağıluı turında belderde. Näticädä Russiä xoquqıy standardlarnı saqlamawçı ğına tügel, alarnı bilgelärgä dä telämäwçe krizis törkeme illäre arasına kertelä. Russiä inde küptännän qayber çit illärdäge fäxeşxanälär, yort eşläre häm tübän kvalifikatsiäle eşlär öçen qollar çığanağı bulıp tora. Russiädäge çit illärdä eş täqdim itüçe qayber cinayätçel oyışmalar aşa çit ilgä kübräk xatın-qızlar kitä. Anda barğaç alarnıñ barlıq dokumentların tartıp alıp, bik astında eşlätälär. Ul eş öçen barı tik aşarğa ğına birälär. Xatın-qızlarnı şundıy aldaw yulı belän Mäskäwgä kiterep anda da qol itep satu küreneşe kiñ cäyelgän. Belgeçlär fikerençä, qol säwdäse bik zur tabış kiterä torğan käsep.

Mart ayında Russiä däwlät dumasında berençe uqılışta qaralaçaq “Keşe belän säwdä itügä qarşı köräş qanunı” Russiädä qol säwdäsen kimetergä yardäm itär dip ömetlänäse kilä. Dumanıñ qanun çığaru komitetı räise urınbasarı Yelena Mizulina bu qanun Cinayät kodeksına berniçä yaña matdä östi dip belderde. Mizulina bu qanunnıñ töp ähämiäte Russiädä keşelär belän säwdä itü buluın häm anıñ törlären açıqlaw dide. Qanun proyektında “keşe belän säwdä itü qorbanı” digän töşençä kertelä häm anı yaqlaw çaraları qarala. Mizulina äytüençä, bu bik tä möhim, çönki qol säwdäse qorbannarı üzlären qorban dip tanımıy, yäki tanısa da, qol säwdägärläreneñ üç aluınnan qurqıp, xoquq saqlaw oyışmaları belän xezmättäşlektän baş tarta. Ä alarnıñ xezmättäşlegennän başqa qol säwdägärlären cawapqa tartu bik qiın eş.

Yaña qanun russiä armiäsenä çaqırılıp qol urınına eşlätelüçelärne yaqlıy alırmı, monı äytü älegä qıyın. Watan aldındağı burıçnı ütärgä kiräk dip xärbi xezmätkä çaqırılğan üsmerlärne xärbi citäkçelär, törle eşmäkärlär, xakimiät wäkilläre öçen yortlar tözergä, yäki başqa eşlärdä eşlärgä mäcbür itü oçraqları beräwgä dä ser tügelder. Amurdağı Komsomolski şähärennän İra Tajieva Yıraq Konçığışta da şundıy qollar buluı turında xäbär itte.

AUDİO

Tapşıruıbız axırında ğädättägeçä Gölnaz İlgizär sezgä keşe xoquqların yaqlaw eşçänlege turında qısqa xäbärlär qätdim itä.

Gölnaz İlgizär: 20 fevral''dä Tatarstan Däwlät Sovetınıñ 14 sessiäse ütte. Anda qanun çığaru, zakonlıq, reglament häm deputat etikası mäs’äläläre komissiäse tarafınnan kertelgän «Tatarstan respublikasında keşe xoquqları buyınça wäkil turında»ğı qanun qaraldı häm öçençe uqılışta qabul itelde. Älege qanunnı äzerlägän waqıtta komissiägä respublikanıñ Prezident, prokuror, Ministrlar kabinetı tarafınnan 32 östämä kertelde. Alarnıñ şaqtıy öleşe qabul da itelde. Läkin deputatlar respublikanıñ här rayonında keşe xoquqları buyınça wäkilneñ daimi wäkilleklären buldırunı kire qaqtılar, çönki alar öçen byudjettan östämä aqçalar taläp iteläçäk. Läkin elege wäkilçeleklär oyıştırılıp, ictimaği oyışma räweşendä eş itä alalar.

Qazan şähäreneñ keşe xoquqların yaqlaw üzäge üzeneñ matbağasınıñ çirattağı sanın näşer itte. «Xoquq yaqlaw vestnigı»nıñ älege sanında uquçı Tatarstan respublikasında köz könne ütkän xärbi xezmätkä çaqıru näticäläre belän tanışa ala, törmädä sälämätlekne niçek saqlap qalu turında uqıy ala, şulay uq vestnik Qazannıñ tikşerü izolyatorlarında xälläre, anda eläkkän keşelärneñ xoquqları belän tınıştıruın dä däwam itä. «Xoquq yaqlaw vestnigı»nıñ bu sanında da Tübän Novgrod xoquqçıları tarafınnan yazılğan «Xoquq saqlaw orğannarında cazalarğa qarşı» digän äsbaptan özeklär kiterelä.

Şuşı arada ğına Tatarstanda ber qızıqlı basma dönya kürde. Qazan şähäreneñ xoquq yaqlaw üzäge tarafınnan äzerlänep, Tatarstanda keşe xoquqları buyınça wäkil yärdämendä tözätü uçrejdenielärennän irekkä çığuçılar öçen beleşmä bastırıldı. Bu basmada Tatarstan tözätü oyışmalarınnan irekkä çığuçılar öçen iñ kiräkle mäğlümatlar cıyılğan. Elekkege totqınnar älege beleşmädän respublikanıñ iqtisadi xäle, anıñ citäkçäçelege, töp statistik mäğlümatlar, bäyälärneñ üseşe turında ğına tügel, ä yaña ğına irekkä çığuçılarğa kiräk bulğan barlıq mäğlümatnı dä taba ala. Mäsälän, törle dokumentlarnı, räsmi käğäzlärne qayan häm niçek alırğa, niçek keşegä meditsina, sotsial'', yuridik yärdäm alırğa mömkin, eşkä urnaşu, pensiäne räsmiläşterüne niçek oyıştırırğa häm başqa şundıy mäğlümat. Şulay uq monda törle ğarizalar yazar öçen ürnäklär häm alarnı tapşırır öçen räsmi oyışmalarnıñ adresları da birelgän. Beleşmädä Tatarstandağı psixologik yärdäm kürsätü üzäkläre dä iğtibarsız qaldırılmağan. Alarnıñ adresları, telefonnarı belän berrättän, bälägä tarığan keşelär öçen ışanıç telefonnarı da kürsätelgän.

Tatarstandağı möselman xatın-qızları pasportta xicap kiyıp fotoğa töşärgä röxsät alu öçen köräşlären däwam itälär. İsegezgä töşerep ütik, alar Rusiä Federatsiäse Eçke eşlär ministrlığınıñ pasporttağı xicaplı fotolarnı tıyuçı kürsätmälärne üzgärtüne sorap inde uzğan yıldan birle mäxqämä suqmağın taptıylar. 2002 yılda ütkän Tatarstan möselmannarı qorıltayı, Diniä näzaräte dä bu uñaydan maxsus qarar qabul itkän ide. Läkin älegä qädär pasport-viza xezmäte idäräse yawlıq kiep töşkän fotolarnı tıyıp kilälär. Xäzer inde qayber dinçelär tarafınnan, zarurlıq, yäğni mäcbür bulu arqasında fotoğa xicapsız da töşärgä mömkin, digän fikerlär yañğırıy başladı. Alay da, möselman xatın-qızları köräştän baş tartmıylar. Alar Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän prezidentnıñ İdelbuyı federal'' okrugındağı wäkälätle wäkile Sergey Kirienkoğa xatlar yulladılar. Alarnı Rusiä Däwlät Dumasında Flera Zıyätdinova citäkçelegendäge xatın-qızlar törkeme dä yaqlap çıqtı. Bu törkem tarafınnan Eçke eşlär ministrlığına zapros ta cibärelgän ide. Läkin cawap äle haman da kilmägän. Ber törkem möselman xatın-qızları respublika mäxkämälärendä alarnıñ şikäyätläre kire qaytarılğaç, Mäskäwgä mäxkämäsenä möräcäğät itälär. Şulay itep, 5 mart könne Rusiä Federatsiäseneñ Yuğarı mäxkämäsendä alarnıñ ğarizaları qaralaçaq. Bez üz fikerebezne xoquqı yaqtan döres, dip sanıybız, bezneñ şikäyät Rusiä konstitutsiäseneñ 28 matdäsenä nigezlänä, dilär alar. Häm Mäskäwdäge mäxkämä utırışına şaqtıy keşe baraçağı turında äytälär. Tatarstan möselman xatın-qızlar oyışması räise İlmira xanım Ädiätullina äytüenä qarağanda, Mäskäw mäxkämäsenä bu könne respublikadan ğına tügel, ä Dağstan, kareliä, İjaw, Sarıtawdan da kiläçäklär ikän.

Xäyer, yaqın kiläçäktä Rusiä möselmannarnıñ xoquqların ayırım keşelär yäisä törkemnär genä tügel, ä maxsus belgeçlär yaqlıy başlar digän ömet bar. İslam.ru saytı xäbär itüençä, Rusiädä möselmannarnıñ xoquq yaqlaw oyışması tözeläçäk. Anıñ maqsatları bulıp Rusiädä möselmannarnıñ xälen beleşep toru häm kiräk oçraqlarda alarğa yuridik yärdäm kürsätep toraçaq. Älege oyışma möselmannar qıyırsıtu oçraqlarına qarşı eşçänlek alıp baraçaq häm üz eşçänlegendä törledän-törle xalıqara, däwlät, ictimaği keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları belän tığız mönäsäbättä toraçaq. Möselmannarnıñ xoquqların yaqlaw oyışması üzeneñ eşçänlegendä Rusiäneñ üzäge belän genä çiklänmiäçäk. Maxsus äzerlängän regional'' inspektorlar yärdämendä oyışma wäkilläre Rusiäneñ härber töbägendä mäğlümatlar tarataçaq, yuridik yärdäm oyıştıraçaq, şulay uq kürenekle din belgeçläre tarafınnan Şäriğät qanunnarı buyınça konsul''tatsiälär ütkäräçäk. Xäzerge waqıtta oyışmanıñ regional'' inspektorların uqıtuğa äzerlek bara.

Naif Aqmal: Xörmätle tıñlawçılar, sez keşe xoquqlarına bağışlanğan tapşıru tıñladığız. Anı äzerläwdä Qazannan İskändär Nurmi belän Golnaz İlgizär häm Amurdağı Komsomolskidan İra Tacieva qatnaştı.
XS
SM
MD
LG