Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 05:01

Ğıraqqa qarşı kөç qullanu nindi dәrәcәdә qanuni ?


BMOnıŋ general sekretarı Kofi Annan, AQŞ Iminlek Şurasınıŋ mandatınnan tış Ğıraqqa qarşı suğış başlasa , BMOnıŋ Xartiәsen bozğan bulaçaq dip belderde. Xalıqara xoquq belgeşlәre monıŋ belәn kileşmilәr. Radiobıznıŋ BMOndağı xәbәrçese bu xaqta qayber belgeçlәrneŋ fikerlәren soradı

AQŞ Ğıraqqa qarşı kөç qullanunı raslağan rezolutsineŋ qabul itelüe өçen tırışlığın dәvam ittersә dә, ul ber ük vaqıtta qoralsızlanu turındağı BMOsı rezolutsiәsen ütәmәgәne өçen Ğıraqqa qarşı kөç qullanırğa xoquqlı buluın belderә. Lәkin, BMOsı general sekretarı Kofi Annan bu atnada andıy aktivlıq BMOsı Xartiәsen bozu bulır ide dip belderde. Xartiә üzeŋne saqlau yaki Iminlek Şurasınıŋ rizalığı belәn genә kөç qullanırğa rөxsәt itә. AQŞnıŋ ikençe rezolutsiәsen kire aluı da mөmkin. Rezolutsiә tauışqa quyılıp ta küpçelek anı yaqlamağan xәldә, bu xәrbi aktivlıqnıŋ legallığın sorau bilgese astına quyar hәm rezolutsiәne yaqlauçı Britaniә belәn Ispaniә xөkümәtlәren üz illәrendә qıyın xәldә qaldırırı ide. Yaŋa rezolutsiә bulmağan xәldә, AQŞ citәklәgn koalitsiә monna biş ay elek qabul itelgәn hәm Ğıraq qoralsızlanu өlkәsendәge jөklәmәlәrne ütәmәgәn xәldә, monıŋ citdi nәticәlәre өçen cavaplı bulaçaq digәn 1441 nomerlı rezolutsiәne argument itep alğa sөrep kөç qullana ala. AQŞ Dәvlәt Sekretarı Collin Powell AQŞ Kongress komitetında kiçә yasağan çığışında , xөkümәtneŋ hәr mөmkinlekne küz aldında totuın belderde.

Audio

"Bezneŋ Iminlek Şurası ağzalarınıŋ nәrsә әytәçәklәren belü өçen tauışqa quyuğa baru, yәisә tauışqa quymau mөmkinlegebez bar. Bezneŋ bik küp mөmkinleklәrebez bar hәm bu mәsәlәne irtәgә hәm atna azağında tikşerәçәkbez."

Üz nәvbәtendә Ğıraq tışqı eşlәr ministere Naci Sabri BMOsı xartiәsenә hәm AQŞnıŋ xәrbi aktivlığınıŋ xoquqilege mәsәlәsenә basım yasadı.

Audio

"Әgәr dә AQŞ administeratsiәse BMOsı Xartiәsen hәm Iminlek Şurası rezolutsiәlәren yaqlıy ikәn, ul Ğıraqqa qarşı agressiәdәn totlıp qalırğa tieş, çөnki andıy agressiә BMOsı Xartiәsen dә, Iminlek Şurası rezolutsiәlәren bozu da, dөnyadağı xalıqlarnıŋ telәgen sanğa suqmau da bulır ide."

Şuşı kommentariәlәr diqqәtne xalıqara mөnәsәbәtlәrdә kөç qullanuğa yünәltte. BMOsı Xartiәse bu mәsәlәdә tөp aftoritet dip nigezdә qabul itelsә dә, qayber xoquqçılar anıŋ nәticәlelegenә şik belderәlәr. Nyu Yorktağı BM Assotsiatsiәse isemle politik institut tarafınan iğlan itelgәn raportta 1945-nçe yıldan başlap 126 il qatnaşqan 291 konflikt buldı dielgәn. Massacusets şatındağı Tufts Universitetınıŋ qanun hәm diplomatiә buyıça Fletcher Mәktәbeneŋ xalıqara xoquq buyınça professorı Micheal Glennonnıŋ fikerençә, Tөnyaq Korea hәm Kosovo mәsәlәse BMOsı Xartiәsenә qıyın problemmalar tudırda. Ul radiobız korrespondentına birgәn intervyusında, Tөnyaq Koreanıŋ agressiәne buldırmau paktlarnıŋ anası dip xisaplanğan BMOs Xartiәsenә tügel, ә AQŞ belәn pakt tüzügә tayanırğa tırışuı üzençәlekle dip belderde. Russiә Iminlek Şurasında veto salu belәn kisәtkәç, AQŞ citәkçelegendә NATO Kosovonı bombaladı. Glennonneŋ süzlәrençә, texnik yaqtan illegal bulsa da, NATOnıŋ bombalauınıŋ xalıqara qanunilığı bar.

Audio

"1999-nçe yılda NATO , 19 demokratik il belәn bergәlәp BMOsı Xartiәsen bozıp Kosovonı bombaladı. Iminlek Şurasınıŋ rezolutsiәse bulmasa da, bu monıŋ faydası , zianğa qarağanda küberәk digәn fikerdәn çığıp eşlәnde. Bügenge kөndә dә süz qanunilıq turında barmıy."

Glennon Ğıraq konfliktı Iminlek Şurasınıŋ qanunilegenә yaki xalıqqra xoquqi tәrtipkә zian kiterәçәk digәn fikerne kire qağa. Anıŋ fikerençә, Ikençe Dөnya suğışınnan soŋ, Iminlek Şurasınıŋ raslauınan tış BMOsında ağza bulğan illәrneŋ başqa ağza illәrgә qarşı küç qullanğan 100dәn artıq insident bulğan hәm şul sәbәple AQŞ kөç qullanğan xәldә , bu qanunsız bulaçaq digәn dәğvә dөres tügel. Nyu Yorktağı Kolumbiya Universitetında xalıqara xoquq buyınça prpfessor Richard Gardnerneŋ fikerençә dә, AQŞ hәm berektşlәre Ğıraqqa qarşı kөç qullanırğa xoquqlı. Şulay da AQŞ өçen BMOnıŋ qararı bik mөhim. Çөnki bu suğıştan soŋ Ğıraqnı tөzeklәnderü өçen kirәk. BMOsı Xartiәsenneŋ 7-nçe bülegendә, Iminlek Şurası tınıçlıqqa qurqınıçnıŋ buluın bilgelәrgә hәm nindi çaralar kürergә kirәklege xaqında qarar birergә tieş dielgәn. 90-nçe yıllarda Şura ağzaları qayber oçraqlarda üz vәkalәtlәren qayber illәrgә tapşırdılar. Mәsәlәn 1999-nçe yılda Kөnçığış Timorda vәkalәtlәr Australiәgә birelde. Iminlek Şurasınıŋ 1990-nçe yıldağı 678 nomelı rezolutsiәse, AQŞ citәklәgәn BMOs ağzalarına, Ğıraqnıŋ Kuveyttan çığuın buldıru hәm xalıqara solıx hәm iminlekne tәmin itüne talәp itkәn 660 nomerlı rezolutsiәne ğәmәlgә quyu өçen tieşle hәr tөrle çaranı qullanırğa rәxsәt itkәn ide. Ğıraqqa qarşı kөç qulanu өçen AQŞ hәm berektәşlәre xәtta şuşı rezolutsiәdәn dә faydalana alalar. Qısqası, süz suğışnıŋ xoquqi yağı tügel, ә küberәk aqlanğan bulu-bulmauı turında bara.

Fәrit Idelle, Praga.
XS
SM
MD
LG