Accessibility links

якшәмбе, 11 декабрь 2016, Казан вакыты 01:25

Human Right Watch Ğiraq suğışında qatnaşuçı taraflarnı xalıqara konvensiälärne häm suğış qanunnarın bozmasqa çaqıra.


Ğiraqtağı suğış keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları tarafınnan ayıruça zur iğtibar belän küzätep barıla. Bügen keşe xoquların yaqlawçı Human Rights Watch oyışması bu suğışta qatnaşuçı Quşma Ştatlarğa, Britaniägä, Awstraliägä häm Ğiraqqa xalıqara konvensiälärne häm suğış qanunnarın bozmasqa çaqırıp möräcäğätlär yulladı.

Human Rights Watchnıñ başqarma mödire Kenneth Roth tarafınnan imzalanğan bu xatlarda, “älege suğış tiräsendä qatı xalıqara debatlar baruı Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşläre ğämälläreneñ ayıruça zur xalıqara iğtibar belän küzätep barılaçağın añlata” dielä. “Säddam Xösäyen inde küptännän suğış cinayätläre qıldı, läkin bu suğış çorında Ğiraq doşmannarınıñ yöklämälären kimetmi” dielä xatta. Bu möräcäğätlär 1991-nçe yılğı Farsı qultığı suğışı, NATO-nıñ Balkandağı xärbi çaraları häm 2001-nçı yılğı Äfğänstan suğışındağı xällärne küzätülär nigezendä yazılğan. Ğiraqqa ayırım, AQŞ, Britaniä, Awstraliägä ayırım xat yullandı.

Bu xatlarda ber taraf ta, berençe bulıp, yäki cawap bularaq ximik, biologik yäki atom qoralları qullanmasqa tieş dielä. Ğiraq suğışta keşelärne tere qalqan bularaq qullanmasqa, ä Ğiraq andıy adımğa barğan oçraqta, AQŞ häm anıñ berektäşläre, tınıç xalıqqa ziannıñ ni qädär bulaçağın isäpläp, höcüm itkändä mömkin bulğan barlıq saqlıq çaraların kürergä çaqırıla. Bäreleşlär awıl-şähärlärdä bulğan oçraqta taraflar tınıç xalıqnı aldan kisätergä häm annan kitü mömkinlege birergä tieş dielä.

Human Rights Watch AQŞnı häm anıñ berektäşlären tınıç xalıqnıñ tormışın tä’min itü öçen zarur bulğan elektr sistemaları, azıq tölek tuplanmaları häm infrastruktura kebek, tınıç tormış öçen dä, xärbi maqsatta da qullanılırğa mömkin hädäflärgä höcüm itmäskä çaqıra. İke maqsatta qullanılırğa mömkin başqa hädäflärne, mömkin bulğan oçraqta, cimermäskä, barı tik waqıtlıça eşli almaslıq xälgä genä kiterergä kiñäş itelä.

AQŞ xärbiläre häm berektäşlär utqa totılaçaq hädäfne, ut açudan elek döres itep açıqlarğa tieş dielä. Elegräk bulğan suğışlarda küçmä hädäflärneñ, mäs’älän tınıç xalıqnı küçerüçe maşina qärwannarınıñ döres küzläw mäğlümätläre bulmaw, yäki tieşle saqlıq çaraları kürelmäw säbäple yalğışlıq belän utqa totılu oçraqları bulğan ide.

AQŞ häm anıñ berektäçläre tınıç xalıq yäşägän urınnarda barı tik tögäl tiä torğan qorallar ğına qullansın dielä keşe xoquların yaqlaw oyışması xatında. Andıy urınnarda çäçelep şarlawçan klaster bombaları qullanılmasqa, bernindi şartlarda da keşelärgä qarşı cir minaları quyılmasqa tieş dielä. Çönki bu tör qorallarnıñ tınıç xalıqqa da zian kiterü mömkinlege bik zur.

Human Rights Watch doşman ğäskärläreneñ birelüen ciñeläytergä, suğış äsirlärenä Geneva Konvensiälärendä äytelgänçä mönäsäbät kürsätergä çaqıra. Bu xatta cirle törkemnär, mäs’älän Körd köçläre tarafınnan äsir alınğannarnıñ iminlegen tä’min itü kiräklege turında da äytelä. 2001-nçe yılğı Äfğänstan suğışında Tönyaq Berektäşlek äsir itep alğan yözlärçä Taliban suğışçısı zindannarda hälak bulğan ide.

Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşläre cirle törkemnärneñ xoquq bozularına yul quymaw, tınıç xalıqnı yaqlaw häm yardäm itü, qaçaqlarnıñ iminlegen tä’min itü öçen ayırım cawaplılıqqa iä dielä AQŞ, Britaniä häm Australiägä yullanğan xatta. Möräcäğättä, şulay uq, Humanitar yardäm oyışmaları öçen yardämgä moxtac xalıq yanına irekle häm imin ütü mömkinele birü sorala.

Human Rights Watchnıñ başqarma mödire Roth “Bu nizağta närsäneñ döres, närsäneñ yalğış buluına qaramastan barlıq taraflar da suğış qanunnarına tuğrı qalırğa tieş. Ğiraqtağı tınıç xalıq citärlek cäfa çikte, häm alarnı qorallı nizağnıñ qotoçqıç tä’sirennän saqlarğa kiräk” dip belderä.

Naif Aqmal, Praga.
XS
SM
MD
LG