Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 21:19

Ğiraqtağı xärbi strategiä belgeçlärdä sorawlar tudıra başladı


Sişämbedä, Ğiraq suğışınıñ 6-nçı könendä koalitsiä köçläre Bagdadqa taba baruwın däwäm itte. Xärbi citäkçelär operatsiä plannaştırğança bara dip belderä. Ämmä koalitsiä saflarında yuğaltular sanı arta, Bagdadqa yaqınayğan sayın Ğiraq xärbiläre köçleräk qarşılıqqa oçrıy. Bu uñaydan qayber xärbi belgeçlär Pentagonnıñ xärbi strategiäsenä şik belderä başladı.

Amerikan räsmiläre Ğiraq suğışın aldan uq moñarçı tarixta bulmağan suğış bulaçaq dip atadı. Kompaniäneñ berençe könendä ük Ğiraq citäkçeläreneñ başqaladağı utırmaları bomba utına totıldı. Taktikanıñ maqsatı – berniçä ay barğan psixologik basımnan soñ, berençe köçle xöcüm belän Ğiraq räsmilären birelergä mäcbür itü. Bu oçraqta, bigräk tä Saddam yaralanğan yä üterelgän bulsa, suğış tiz häm çağıştırmaça qansız bulır dip kötelä ide. Uzğan yäkşämbedä operatsiä belän çitäkçelek itüçe general Tommy Franks Qatardağı idarä üzägennän bolay dip belderde:

Audio (Tommy Franks): Bu tarixta moñarçı kürelmägän kampaniä bulaçaq. Kötelmägän, şok xise qaldıra torğan xöcüm, zur külämdä qüätle häm tögäl qoral qullanu.

Läkin “blitzkrieg”, tiz häm azqanlı operatsiä barıp çıqmadı sıman. Yäkşämbedä koalitsiä köçläre berençe citdi qarşılıqqa oçradı häm ber kön eçendä 24 xärbien yuğalttı, 12-se ülde, 12-se xäbärsez yuğaldı. Belgeçlär äytüençä, yaña strategiä – saqlanu ministrı Donald Rumsfeld uylap tapqan “know-how” bulıp tora - ğädäti qoral belän berlektä xärbi texnologiäneñ soñğı süze bulğan zamaça qoral häm psixologik basım qullanu. Britaniäneñ Jane’s Defence Weekly isemle tanılğan xärbi jurnalnıñ xujası Robert Hutchinson äytüençä, Pentagonda Ğiraqta nindi startegiä qullanu mäsäläsendä ike qaraş bulğan. Ölkän generallar Ğiraqqa kübräk cir öste ğäskärläre cibärüne täqdim itkän. Däwlät sekretare Powell doktrinasına kürä, maqsatqa ireşü öçen bik zur östenlek bulırğa tieş. Läkin axır çiktä Rumsfeld strategiäse saylanğan, ul Powell doktrinasınnan nıq ayırılıp tora, di Robert:

Audio (Robert Hutchinson): Rumsfeld awır qoral belän basıp kerü tügel, ä kübräk ciñel qoralğa, tögäl xöcümnärgä tayana. Berük waqıtta, ğiraqlılar Saddamın üzläre bärep töşermäs mikän digän ömet bar ide.

Läkin, ğiraq xärbiläre uptım-ilahi birelä başlar digän ömetlär tormışqa aşmadı. Xättä Saddamnı önämägän şiği möselmannar da, moña barmadı. Alay ğına tügel, şiği möselmannarnıñ izge qalası sanalğan Nassiriä şähärendä koalitsiä köçläre moña qädär iñ zur yuğaltu kiçerde. Saddam kontrolen yuğaltır digän ömetlär dä älegä tormışqa aşmadı. Sişämbedä Ğiraqnıñ premier-ministr urınbasarı Tariq Aziz Bagdadta ütkän matbuğat oçraşuında bolay dip belderde:

Audio (Tariq Aziz): Saddam Xösäin ilne tulısınça kontrol itä. Xärbi köçlär, Ğiraq xalqı, baylıqlar, barısı da anıñ qulında.

Kolaitsiä citäkeçläre bar närsä plannaştırğança bara dip sanıy. Düşämbedä Pentagon süzçese Victoria Clarke bolay dip äytte:

Audio (Victoria Clarke): Bar närsä planaştırğança bara, bälki äle beraz tizräkter. Quıylğan maqsatlar ireşelä bara. Neft çığanaqların saqlarğa tırışabız. Hawada östenlek itäbez, Bagdadqa yaqınayunı däwam itäbez .

Şulaydır, läkin xättä Rumsfeldnıñ yaña strategiäsen yaqlawçılar arasında da wazğiätkä şik belän qarawçılar bar. Waşingtonnıñ xärbi kiñäşçese Jeffrey Ranney süzlärençä, älegä näticäne farazlarğa irtä:

Audio (Jeffrey Ranney): Suğışnıñ 6-nçı ğına köne, kem ciñäsen äytep bulmıy. Könyaqtan Bagdadqa menü startegiäse uñışlı bulırmı, älegä äytü qıyın. Älegä bik irtä, di Jeffrey.

Belgeçlär äytüençä, koalitsiä köçläre Bagdadqa citkäç Saddamnıñ yaxşı äzerlekle gvardiäse belän bäreleşlärdä yuğaltular tağı da kübräk bulaçaq.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG