Accessibility links

якшәмбе, 4 декабрь 2016, Казан вакыты 17:29

Ğiraq suğışınıñ 26nçı könendä Amerikan xärbiläre Saddamnıñ Tikrit şähären aldı. Xäzer töp mäsälä – Ğiraqta tärtip urnaştıru, ilneñ waqıtlı xökümäten tözü


Düşämbedä kolaitsiä köçläre Ğiraq xärbiläre qulında bulğan soñğı şähärne aldı. Bagdadtan tönyaqqa taba urnaşqan Tikrit - Ğiraq prezidentınıñ tuğan urını sanala (Saddam Xösäin yänäşädäge ber awılda tuğan). Ğiraq armiäseneñ qaldıq köçläre monda köçleräk qarşılıq kürsäter dip kötelgän ide. Ämmä alay bulmadı, küräseñ Saddamçılar yä hawa xöcümnäre näticäsendä yuq itelgän, yä qaçıp kitkän. Amerikan xärbiläre äytüençä Ğiraqnıñ 5 tankı cimerelgän, kimendä 15 xärbie xäläk bulğan. Tikrittağı prezident sarayı desantçılar qulında, xäzer alar xökümät binalarında tentülär ütkärä, anda sıyınğan Ğiraq xärbilären ezli.

Şulay itep, koalitsiä köçläre 26 kön eçendä Ğiraqnıñ bar möxim şähärlären alıp beterde. Ämmä şähärne alu ber närsä, anda tärtip urnaştıru – ikençe mäsälä. Koalitsiä köçläre kergän här şähärdä, bigräk tä başalada xakimiätneñ yuqqa çığuwın şäyläp alğan xalıq, urlaw-talaw eşenä kereşte. Xökümät binalarına basıp kerep alar närsä bar şunı taşıdı. Ğiraq politsiäse yuqqa çıqtı, ä kolaitsiä köçläre moña çik quya almadı. Xalıqara küzätüçelär dä, cirle xalıq ta Amerikan häm Britan xärbilären tärtip urnaştıra almawda ğäyepläde. Bügen Britanäneñ saqlanu minstrı Geoff Hoon suğıştan soñ küpmeder waqıt tärtipsezlek qotılğısız närsä dip añlattı:

Audio: “Bagdad häm Basra kebek şähärlärdä şuşı wazğiät belän faydalanırğa telägän cinäyätçel elementlar bulu ğäcäp tügel, andağı talawlarnı kürdek, koalitsiä köçläre cirle xalıq belän bergä moña qarşı torırğa tırışa.”

Amerikan xärbiläre Ğiraqnıñ politsiä citäkçläre belän söyläşülär ütkärep, alarnı çaralar kürergä çaqırdı. Bügen Bagdadta 2 meñläp politsiä xezmätkäre eşkä çıqqan. 5 millionlı şähär öçen zur san tügel, suğış başlanğançı başqalada politsiä sanı 40 meñ ide. Ğiraq politsiäse häm Amerikan xärbiläre Bagdadta urtaq patrul oyıştırmaqçı. Andıy patrulne Britan xärbiläre berniçä kön elek könyaqtağı Basra şähärendä buldırğan ide. Xäyer, bu ğına çaralar citärlek tügel diyüçelär bar. Londonda urnaşqan Ğiraqta keşe xoquqları yaqlaw oyışması wäkile Sahib Äl-Xakim:

Audio: “Bu älbättä citärlek tügel. Bezgä televideniedän qayber şähärlärne kürsätälär. Läkin televidenie barıp citmägän keçekenä qalallarda niçek? Andağı wazğiät bik borçıy, bez koalitsiä köçlären Ğiraqta tärtip urnaştıru öçen cawaplılıqnı üz östenä alırğa taläp itäbez.”

Ğiraqtağı tärtipsezleklär ilneñ üzenä genä tügel, ä bar dönya mädäniätenä zıyan kiterä. Bilgele bulğança, Ğiraq muzeyları häm kitapxanälärendä sivilizatsiä yaralışına qarağan bäyäläp betermäslek qimmätle kitaplar, eksponatlar, dönya yädqärläre saqlana ide. Menä şul muzeylar talanıp bette. Bagdadtağı mäşxür Milli muzeydan 5 meñ yıl elek yasalğan Örek vazası yuğalğan dip xäbär itelä. Xäyer, koalitsiä citäkçeläre cawaplılıqtan qaçırğa cıyınmıy. Bügen Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell bolay dip belderde:

Audio "Dönyadağı iñ böyek muzeylarnıñ berse bulğan Bagdad muzeyınıñ talanuwı borçılu uayta. Quşma Ştatlar bu muzeynı qaytaru, tözekländerü östendä eşliäçäk."

Ğitaqta tärtip urnaştıru mäsäse irtägä Äl-Nasiriä şähärendä ütäçäk cıyılışta töp urın alıp toraçaq. Amerikan yağı oyıştırğan bu çarada Ğiraqnıñ çittäge häm ildäge opozitisä wäkilläre qatnaşa. Cıyılışnıñ töp maqsatı - Ğiarqnıñ küçeş xökümäte turında söyläşülär başlaw. Berniçä aydan bu xökümät amerikan xärbi administratsiäsen alıştırırğa tieş bulaçaq. Söyläşülär ciñel barmas sıman. Berençedän, sörgendäge häm ildäge opozitsiä arasında qarşılıqlar bar. İkençedän, xökümät tumas borın, ul Waşingtonnan idarä iteläçäk „qurçaq xökümät“ bulaçaq digän şöbxälär äytelä. Waşington bu şiklärne taratırğa tırışa. Öçençedän, Baath partiäse äğzaların xökümätkä kertergäme-yuqmı digän bäxäslär äle dä tınmağan. Kemder, misal öçen Geoff Hoon kertergä kiräk di, kemder ayaq teräp qarşı. Nixayät, xökümätneñ citäkçese kem bulır, bu soraw äle dä elenep tora. Namzätlärneñ berse – Milli Kongress citäkçese Äxmät Çalabi Nasiriägä berniçä yöz suğışçısı belän kilde. Läkin utırışta qatnaşmıy, wäkilen cibärergä cıyına. Cıyınğa şulay uq İran-taraflı Yuğarı Şura, Kördstannıñ Patriotik Berlege çaqırılğan. Aq Yort, Pentagon, Britaniä häm Avstralia üz wäkilären cibärä. Utırışnı Aq Yortnıñ bu töbäktäge maxsus wäkile Zalmay Xälilzad alıp baraçaq.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG