Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 03:59

Ğiraq xalqı ildäge neft baylıqlarınnan kiläçäktä fayda kürerme?


Mäğlüm ki, Ğiraq üzendäge neft yatmalarınıñ baylığı yağınnan dönyada ikençe urında torsa da, andağı xalıqnıñ zur öleşe ğömer buyı fäqirlektä yäşäde. Xäzer Saddam xakimiattän çitlätelgännän soñ Ğiraqnıñ üzendäge baylıqlardan nihayät fayda kürä aluwı öçen mömkinleklär tudı. Läkin ğiraqlılar moña üzläre genä ireşä alırmı, alarğa neft çığaru eşen yaxşı belgän häm xärämläşmi genä eşli torğan Könbatış idaräçeläreneñ yardäme kiräk bulmasmı digän sorawlar tuwa.

Soñğı könnärdä Bagdadnıñ törle urınnarında yözlägän million amerikan dolların tabu oçraqları, Ğiraqtağı elekke xakimiatneñ il baylıqların, şul isäptän neft satudan kilgän tabışlarnı da berençe çiratta üz faydasına ğına qullanuwın kürsätä. Ul dollarlar tabılmağan oçraqta da Saddamnıñ Ğiraq neft baylıqların üz ğailäse, üz xakimiate, üzen yaqlağan xärbilär köçen arttıruğa yünältüwe ser tügel ide. Xäzer isä ul bärep töşerelgäç Quşma Ştatlar häm Britaniä, ilneñ neft baylıqları – ä alar küläme yağınnan dönyada Söğüd Ğäräbstanınnan qala ikençe urında tora – nihayät Ğiraq xalqı xälen yaxşırtuğa yünälderelergä tieş dip belderä. Bar mäs’älä şunda, bu teläkne niçek itep ğämälgä aşırırğa? Niçek itep nefttän kilgän tabışnıñ yänä ayırım ber törkem, şäxes, çit däwlät kesäsenä kitmäwenä ireşü. Uzğan ğasırnıñ 20-nçe yıllarınnan alıp 60-nçı yıllarğa qädär Ğiraqtağı neft britannar qaramağında ide, şunnan soñ xökümät neft industriäsen – yaña yatmalar ezläwne, çığarunı, eşkärtüne häm satunı tulısınça däwlät qulına alırğa buldı. Soñğı 30 yıl eçendä Saddamnıñ Ğiraqta üz avtoritar xakimiaten urnaştıruwı säbäple neft belän eş itüne dä ul üze genä xäl itä ide. Bügenge köndä ildä bar xucalıq eşlären üz qulına alırlıq sälätle xakimiat yuq, östäwenä, neft industriäsen däwlätläşterü Ğiraqta bu ölkädä xosusi şirkätlärneñ yuqqa çığuwına kiterde. Şulay itep üzennän-üze soraw tuwa – ğiraqlılar neft çığarunı üzläre genä ayaqqa bastıra alırmı ällä inde alarğa çit il şirkäteläreneñ yardäme, çit il investitsiäläre kiräk bulırmı? Başta Ğiraq belgeçläre kiläçäktä ildäge neft industriäsenä, bigräk tä anı eşkärtü häm satuğa çitlärne bik kertmäskä kiräk digän fikerdä torsa da, xäzer alar zur investitsiälärsez bernigä dä ireşep bulmayaçağın añladı kebek di, Waşingtondağı Strategik häm Xalıqara tikşerülär üzägendä energetika programmaları bülegen citäklägän Robert Ebel.

Audio

“Alar neft citeşterüne kiñäytü öçen investitsiälärgä zur ixtiac buluwın añlaw belän, monıñ 35-40 milliard dollar tiräsendä bulaşağın töşende, ämma alarnıñ ul xätle aqçası yuq” di Ebel häm dimäk xosusi investitsiälär, çit il şirkätlären cälep itü kiräk bulaçaq digän näticä yasıy. Şulay itep ul Ğiraq üz neften üze genä citeşterä almayaçaq, moña çit il yardämennän başqa ğına ireşü mömkin tügel, läkin Ğiraq xökümäte şul şirkätlär belän satulaşuda bik qatı torırğa häm üz mänfäğätlären qayğırtırğa tieş dip belderä. Çittäge şirkätlärneñ Ğiraq belän qızıqsınuwı şaqtıy zur, Robert Ebel monı bolay dip añlata.

Audio

“Ğiraq nefte çınnan da cälep itärlek, anıñ sıyfatı bik äybät, anı çığaru arzan, yatmalar inde açılğan häm cittäge bazarlarğa çığu da ciñel, şuña kürä çit investitsiälär turında süz başlansa, şartlar bik qırıs bulaçaq” di Ebel. Däwlätneñ neft satudan kilgän aqçanı üz watandaşları belän büleşüdä ürnäk bulıp Ğiraq öçen, kürşe Söğüd Ğäräbstanı yäisä Küwäyt tügel, ä Norvegiä yäisä Quşma Ştatlarnıñ Alaska ştatı tora ala dip isäpli belgeçlär. Telgä alınğan häm şulay uq neftkä bay bulğan ğäräp illärendä annan kilgän tabışlarnı urtaqlaşu demokratik institutlarğa nigezlänmägän, bu eş tulısınça xakimiattä utırğan patşalar ğailäse qulında. Ğiraqnıñ östenlege şunda, anda monarxiä yuq, şuña kürä xökümätneñ neft eşkärtü ölkäsendäge kileşülären misal öçen parlament küzätüwenä alıp bula. Bu axırğı çiktä, xökümät belän kileşkän çit il şirkätläreneñ Ğiraqtağı neft baylıqların yırtqıçlarça üzläşterü omtılışlarına kirtä quya ala.

Kärim Kamal, Praga.
XS
SM
MD
LG