Accessibility links

пәнҗешәмбе, 8 декабрь 2016, Казан вакыты 17:19

Ğıraq xatın qızları Saddam xakimiäte cimerelü säbäple xoquqları qısılır dip qurqa


Saddam idaräsendägı Ğıraq dönyanıñ in repressiv politsiä däwläte bulsa da , sekular sotsialist Baath partiäseneñ xatın qızlarğa tanığan ireklek kürşedäge möselman illärendä yäşäwçelärneñ töşlärenä dä kermäde . Ğıraq xatın qızları bugen rejim cimerelüe belän xasıyl bulğan xakimiät vakumın şiğı möselmannarınıñ säyäsi citäkçeläre tutırır häm konservativ dini qanunnar köçkä kerteler dip qurqa.

Ğıraqta Bagdad yäisä başqa zur şähärlärdä yäşäwçe xatın qızlar şaqtıy ğına şäxsi ireklekkkä iä . Alar qatnaş mäktäplärdä uqıy ala , ir at belän bergä eşli ala , şulayuq mirasnı ir at tuğannnarı belän ber tigez büleşä Ğıraq professional sıynıfınıñ yartısın xatın qızlar täşkil itä. Ğıraqta xatın qıznıñ doktor, profeser, bank direktorı , universitet dekanı buluı ber kemne de şaqqattrımıy. Xatın qız ( älbättä zur şähärlärdä) üzläre saylağan ir atqa kievgä çıqqan . Küp kenä ğıraqlı xatın qızlar kebek matemetika häm statistika uqıp çıqqan 24 yäşlek Haida Azzavi dä Saddam xakimiäteneñ cimerelüenä nıq şatlana , ämma ul xökümätneñ almaşuı xatın qız irekleklärneñ qısıluına kiterä ala dip äytä. Min ber qayçan da möselman xatın qızları kebek başımnı bitemne qaplap yöremedem, häm yörergä dä telämim dip äytä şaqmıqlı çalbar, T-shirt kigän Azzawi. Ğıraqta sotsialist , sekular nigezle Baath partiäse küp kenä xatın qıznıñ uquına, hänär öyränüenä mömkinlek birde. Bagdad Texnik Universitetı metalurgie häm industriä bülegendä profesor 41 yäşlek May George täräzäläre watılğan, şkaf tartmaları taralğan komputorları sütelep alınğan bülmäsendä üzgäreşneñ cimerü belän bäylängän buluın xäterlätep älegäçä bulğan irekle tormışımnı däwam itterü mömkin bulırmı dip sorıy. Musulda xristain ğailäsendä tuğan profesor xanım kiläçäkkä qurqu belän qarıy. Suğıştan sonğı Ğıraqta sivil administratsiä oyıştıru eşe yöklängän pensiädäge general Jay Garner ütkän atnada tönyaq Ğıraqta oyıştırılaçaq waqıtlı xökümät xatın qız xoquqların yaqlayaçaq dip işarä itkän ide. Ul bälkim dä ber kön Ğıraq xatın qız citäkçe tarafınnan idarä iteläçäk dip belderde. Amerikannarnıñ niätläre närsä genä bulmasın, Saddamnıñ töşerelüe belän älegäçä basılıp totılğan sotsial köçlär irekländerelde häm alar sonğı çiktä säyäsi uyınğa qatnaşaçaq. . Möselman ile Ğıraqtağı sonğı xällär anda çın konservativlarnıñ buluın kürsätte, yaña xökümätneñ yünäleşe nindi bulaçaq, ğomumän törle etnik törkem, törle dini mäzhäplär bulğan Ğıraq ta närsä bulaçaq? Saddam çorındağı Ğıraq Sovetlar Berlegen xäterlätä , anda da xatın qız xoquqları Partiä doktrinasına kertelgän ide . Bu älbättä möselman ilendä xatın qızğa bik zur mömkinlek birde ber yaqtan qarağanda, ämma xatın qıznıñ statusı turındağı kürsätkeçlär SSSRda bulğan kebek yalğan yasalma ide. Ğıraq xökümätendä xatın qız ministırlar utırdı, parlamentta ber niçä xatın qız deputat häm nixayät Baath partiäse strukturasında da citäkçegä loyal-turılıqlı xatın qızlar kertelde. Bu älbättä xatın qız öçen çın tigezlek digän süz tügel. Ğıraqlı xatın qız da ir at da Baath partiäse äğzası bulmasan eş urınında kütärelü mömkinlege yuq ide dip söyli xäzer. Matematika uqıp çıqqan Azzavi dä eşsezmem . çönki partiägä kerergä telämädem dip äytte . Ämma partiä aparatınıñ öleşe bulmağan uñışqa ireşkän siräk xatın qız da bar Ğıraqta . Şularnıñ berse 68 yäşlek Abla Azzawi . Ul mozaika häm keramika sänğätkäre .Azzawi traditsion islam dekorativ sänğätenä xalıq motivları quşıp üzenä kürä abstrakt stil buldırğan. Bagdadnıñ ber uramına da ilneñ tanılğan, popular artıstınıñ iseme birelgän. Abla Azzawi küp kenä artistlar beläm , äsärläre säyäsi bulğanlıqtan bik kübese ildän qaçıp kitte. Min rejimnı yaqlamadım, ämma alar belän bäxäskä kerep qarşı da kilmädem, minem qayber äsärläremne Saddam öyenä quyğan dip işettem, bu miña xörmät ,bäyäne arttırmağan kebek kimetmi dä dip söyli. Azzawi ber qayçan da kievgä çıqmadım , çit ildä uqıdım, öyemne ,sänğät galeriemne üz eşem üz qullarım belän tözedäm dip äytä . Saddam rejimı waqıtnda xatın qızlar professional ölkädä qayber qazanışlarğa ireşte, ämma bu 1980nçe yılda İran Ğıraq suğışı säbäple yäş ir at xisabına buldı. Suğışta meñnärçä, uñmeñnärçä ir at häläk buldı. İlneñ demokgrafik balansı üzgärde xatın qızlar küpçelektä bulıp qaldı. Suğış yıllarında bank, poçta , qaya genä kermä här urında xatın qız eşli ide , suğıştan soñ qayberläre kire qaytıp bu urınnarnı alsa da kübese qaytmadı suğıştan. Ğıraqta xatın qız irege turında söylägändä monda süz zur şähärdä yäşäwçelär turında ğına bara, ,awıl cirlärendä yäşäwçe xatın qız älbättä bu ireklektän berniçek tä faydalana almadı. Alarnıñ kübese möselman illärendäge xatın qıznıñ yazmışın urtaqlaşa, ir atsız uramğa da çığa almıy, ğailäse quşqan keşegä kievgä çığa, yäki namıs öçen üterüneñ qorbanı bula. Uqu, sälämätlek saqlau xezmätläre awıl cirlärenä barıp citmäde, yaña xökümät alarnı qayğırtırmı , anısı turında älegä äytep bulmıy.

Färidä Xämit,Praga
XS
SM
MD
LG