Accessibility links

җомга, 9 декабрь 2016, Казан вакыты 20:29

Yaqın könçığış tınıçlıq planı aldında torğan qıyınlıqlar


Ütkän atnada Bush administratsiäse küptän wäğdä itelgän yaqın könçığış öçen tınıçlıq planı ‘solıx yulın ‘iğlan itte. AQŞ däwlät sekretarınıñ töbäkkä yasayaçaq säfärennän elek anda üz wäkilen William Burns-ne cibärde. 2005nçe yılda Fälästin däwläteneñ oyışuın küzdä totqan solıx yulı aldında nindi kirtälär tora?

AQŞ däwlät sekretarınıñ yardämçese William Burns düşämbedä fälästin premiere Mäxmud Abbas belän küreşkännän soñ ütkärgän mätbuğat konferensiäsendä prezident Bush solıx yulında açıqlanğan Fälästin däwläteneñ oyışuı öçen eşlärgä nıq qararlı dip äytep bolay dip däwam itte(audio) Bu tırışlıqnıñ uñışqa ireşüe öçen här ike yaqnıñ da yöklämäläre bar. AQŞnıñ da yöklämäläre bar. Fälästin yağı öçen terror häm köç qullanuğa qarşı köräştän başqa ber nindi dä alternativa yuq.İzrael yağı okupatsiä astında yäşäwçe fälästinnärneñ cafalanuın kimetü öçen praktik çaralar kürergä, utarlar tözüne tuqtatırğa xörmät ve ömed xislären yañartırğa tieş. Fälästin wäkile Saeb Erakat üz çiratında (audio) Bez fälästin vä izraellelärneñ tınıçlıq protsesı şansı , ömed uyandıru şansı aldında toruına , İzrael okupatsiäsen betergän İzrael däwläte yanında Fälästin däwläten oyıştırğan tınıçlıq protsesı aldında toruıbızğa ışanabız. Kuaret dip yöretelgän AQŞ,BMO,Yevropa Berlege häm Russiä ximäyäsendä äzerlängän tınıçlıq planı 2005nçe yılda Fälästin däwläteneñ oyışuın küzdä tota. Ämma 90-nçe yıllardağı Oslo kileşüendä quyılğan mäs’älälär xäl qılınmağan ,2000nçe yılına qädär taraflarnıñ berbersenä qarata bulğan azmı –küpme ışanıçı, intifadadan soñ yuğalğan. Ber yaq ta ikençese solıx yulına turılıqlı bulır dip ışanmıy. İsraellelär, Arafatnıñ politik säxnädän bötenläy yuğalmawın , fälästinnärneñ çın politik reformalar ütkärergä cıyınmıwına işarä dip bäyäli.Alar köç qullanu tuqtalmayaçaq şunlıqtan söyläşülär başlamıyaçaq dip qarıy. Tel Aviv yaqında Bar İlan Universitetında säyäsi fännär profesorı Gerald Steinberg fälästin politik strukturası tarixında nindi dä bulsa törkemne qoralsızlandıru ürnäge yuq , mäqsatqa ireşü öçen qorallı köräş konsepsiäse bik tirän urnaşqan dip söyli. Sharon 2002nçe yıl azağındağı çığışında Fälästin däwläte tämam xärbisezläşterelgän bulırğa , anıñ barlıq kereş çığışları, hava territoriäse izrael kontrolendä torırğa tieş dip söylägän ide. Küp kenä fälästinnär Quşma Ştatlar, Fälästin däwläteneñ oyışıuın östenä yöklämä alır dip ışanmıy. Waşingtonda yevropalı diplomatlar da bu fikerne urtaqlaşa şikelle. Fälästinnär AQŞ Ğıraq säbäple açulı ğäräblärne tınıçlandıru öçen genä xäzer Fälästin probleması belän şägellänä digän qaraşta.Skeptiklar AQŞnıñ eçke säyäsätenä, 2004nçe yılda torğan prezident saylaularına işarä itä.Alar Bush Fälästin däwläten oyıştırıp, İzrael yaqlı lobbinı açulandırırğa telämäs di. Ämma dä läkin Amerika yähudläre yaqın könçığış mäsäläseneñ nixäyät xäl qılınuı öçen bälkim dä Bushnıñ qatı pozitsiä aluın yaqlap ta çığar.Fälästinnär Amerika qatnaşmasa ömed bik az dip qarıy . Ämma solıx yulı aldında torğan başqa mäsälälär bar. Misal öçen yähud utarları . xalıqara qanunğa esasän, alar legal tügel. Jeneva konvensiäse okupatsiä astındağı urınnarda tözü eşlären tıya. İzrael 1967nçe yılda bu territoriä suveren tügel ide , ul okupatsiälänmägän digän pozitsiädä tora. Solıx yulı planı utarlarnıñ şunduq buşaltıluın taläp itä. Premier Şaron waqıtında tözü eşläre şundıy tizlektä bardı ki, bugen fälästinnärneñ berläşkän ber däwlät buldıru mömkinlege dä yuq. Fälästin mohacirları da şundıy çetrekle problemalarnıñ berse. BMO rezolutsiäse 1948-nçe yılda qaçqan fälästinnär äle İzrael dip atalğan ilgä kire qaytarılırğa yäki alarğa kompensatsiä tülänergä tieş di. Fälästinnär utarlar säyäsätenä däwlätçelek ömetlären cimerü dip qarasa, izraellelär mohacirlar qaytsa üz illärendä azçılıqta bulıp qalaçaq häm bu demokratik yähud däwläteneñ azağı bulır ide dip qurqa. Yärusaläm mäsäläsenä kilgändä urta ğasırda yäşägän ber yazuçı Yerusalemne ‘çayannar belän tutırılğan altın qazan’ dip taswirlağan ide. Häm yähudlär häm dä fälästinnär Yerusalem başqalabız dip belderä häm ber adım da çıgenergä uylamıy.İzraelneñ tözü proyektları bugen könçığış Yerusalemne Könbatış Yordan yarınnan şul qädär ayırğan ki , şähärneñ könçığış öleşe qayçan da bulsa fälästin başqalası bulır dip küz aldına kiterü qıyın. Solıx yulı planında izge urınnar turında da süz bar. Anda taraflarnıñ politik vä dini borçıluları iqtibarğa alınırğa häm dönyadağı yähud, xristian häm möselmannarnıñ dini mänfäğätläre saqlanırğa tieş dip äytelgän. Bu sonğı süzlär izge urınnar turındağı söyläşülärneñ qıyınlığına işarä bulıp tora. Solıx yulında çınlap ta bik küp qıyınlıq kirtälär tora xörmätle tıñlauçılar, ämma in möhime Prezident Bush Ariel Şaronnı künderü öçen çınlap ta tırışlıq kürsätäçäkme ?

Färidä Xämit, Praga
XS
SM
MD
LG