Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 06:06

Russiә Çeçnәdә ciŋә alamı, yaki annan çığıp kitә alamı? "Times" maqәlәse.


12-nçe Mayda Çeçnәneŋ imin dip xisaplanğan Tөnyağındağı Znamnskoyede yük maşinasınıŋ şartlatıluı nәticәsendә 50-dәn artıq keşe hәlak bulğan, yüzdәn artığı yaralanğan. FSB hәm başqa administrativ dairәlәr urnaşqan binalar cimerelgәn. Şuşı şartlau Russiә prezidentı Putinneŋ yıl sayın Afğanistandağı suğışta hәlak bulğan sovet ğәskәrlәrnnәn ber dә kimerәk bulmağan sanda Russiә xәrbilәreneŋ ülüenә sәbәp bulğan Kafkazdağı qanlı konflikttan qotıla almauın kürsәtә. Soŋğı şartlau uŋayınnan ingliz gazetası Timesta basılıp çıqqqan " Ciŋә almaslıq suğış, lәkin Russiә anı tuqtatat almıy" dip atalğan maqәlәneŋ eçtәlege.

Maqәlә aftorınıŋ yazuınça, Russiәneŋ suğışnı Islam terrorçıları qızdırıp cibәrә hәm anı tuqtatu bik qıyın digәn raslaularında nindider xәqiqәt bar. Lәkin, monda Mәskәvneŋ ber ğasırdan artıq dәvam itkәn rәximsezlegeneŋ tәsire dә bar. Bu inde ber yaqtan Russiәneŋ suğıştan ciŋep çığa almayaçağın kürsәtsә, ikençe yaqtan regionnıŋ strategik әhәmiәte sәbәple, Russiәneŋ annan çığıp kitә almayaçağın da aŋlata. Kreml soŋğı 10 yldağı ikençe suğıç өç yılğa suzılğannan soŋ, Çeçnәdә tormış normallәşә bara hәm 23-nçe marttağı referendumda çeçennәr Russineŋ ber өleşe bulunı yaqladılar dip raslıy. Bu safsata. Bombalar şartlatu hәm hөcümnәr dәvam itә. Respublikanı tüzeklәnderü өçen Mәskәv birgәn aqçanıŋ zur өleşe , qaybervәlәrneŋ әytüençә 90 prosentı, urlana. Küpkenә raportlarğa qarağanda, çeçennәr yә qurqudan yәisә bәysezlektәn vaz kiçәrgә telәmәgәnnektәn, tauış birüdә qatnaşmadılar. Putin kiresen sөyli. Russiә xәrbilәre fevral ayında 1999-nçe yılda xәzerge konflikt başlanğannan birle 4 500 xәrbi hәlak buldı 15 yarım meŋe yaralandı dip belderdelәr. Bu inde 80-nçe yıllarda Afganistanda yıl sayın hәlak bulğan sovet ğәskәrlәrenneŋ saına tiŋ. 2001- çe yılnıŋ 11-nçe cintәberennәn başlap Putin il eçendә bulmasa da, çit illәrdә, Islam terrorrına qarşı qorban birmiçә kөrәşep bulmıy dip Çeçnәdәge yuğaltularnı aqlıy başladı. Ul Russiә xәrbilәreneŋ keşe xoquqların bozuın Kөnbatış tәniqltәmәsen өçen Çeçen konfliktın Al-Qaydağa qarşı suğış belәn çağıştıra. Putinneŋ süzlәrendә nindider xәqiqәt bar. Suğış başlağanda Çeçnә belәn Dagistannı berlәşterep Islam dәvlәte tөzüne maqsәt itep quyğan ğәrәp militantları zur rol uynadılar. Şulay uq Kafkaz xalıqlarında islam fundamentalism milli üzençәlekne bilgelәgәn tөp faktorarnıŋ berse dip tә әytergә bula. Islam Fundamentalismı kommunistik xakimiәtkә oppozitsiәdә dә hәm sovet çorınnan soŋ Russiәdә korrupsiә hәm butalçıqta da mөhim rol uynadı. Lәkin, Çeçenәrneŋ tarixi sәbәplәrdәn Mәskәvgә qarşı bulğan toyğıların da onıtmasqa kirәk. 19-nçe ğasırnıŋ berençe yartısında Romanovlar ber milionnan artıq tөnyaq kafkazlını sөrgenә cibәrde. Bu eşne bolşeviklar da qabatladılar. Soŋğı yartı ğasırda sөrgennәn qaytqannar cir hәm xakimiәt өçen hәm üzaralarında hәm vatanda qalğannar belәn kөrәştelәr. Fәqirlek hәm ezsezlek beterelә almadı. Russiә Çeçnәne taşlap kitә alamı ? Yuq. Bu Russiәneŋ Kafkazdağı başqa regionnarğa yalğış işarә cibәrüe bulır ide. Mәskәv Kaspi Dingezendәge yarınıŋ 70 protsentı bulğan , nefte әtkәrgeçe dә ütkәn Dağistannı yuğaltu belәn tәvәkkәlek itә almıy. Şulay uq Azerbaycan belәn Gruziәne Kөnbatışqa tağı da küberәk yünәlülәre өçen qıulandıra almıy. Şulay Russiә Çeçnәdә ciŋә dә almıy , annan çığıp kitә dә almıy dielgәn "Times"ta basılıp çıqqan maqәlәdә.

Fәrit Idelle, Praga .
XS
SM
MD
LG