Accessibility links

җомга, 2 декабрь 2016, Казан вакыты 21:09

Qayber analitiklar Ğiraqtağı Amerikan xakimiäte almaştırıla dip isäpli


Ğiraqtağı AQŞ xakimiäteneñ yaña citäkçese itep bilgelängän Paul Bremer kiçä Bağdadqa kilde. Ul moñarçı bu wazıyfada eşlägän pensiädäge AQŞ Generalı Jay Garnernı almaştırdı.

Ğiraqta Bremernıñ Garnernı almaştıruınnan tış, berniçä kön elek 3 atna çaması de fakto Bağdad merı bulıp torğan Barbara Bodine urınına da başqa citäkçe bilgelänäçäge mäğlüm buldı. Tizdän Ğiraqta Amerikanıñ tağın 3 yuğarı räsmie almaştırılır dip kötelä. Kiçä AQŞ Däwlät Departametnı süzçese Philip Reeker bu üzgäreşlär alarnıñ buldıqsızlığın kürsätmi, ä barı tik xezmätkärlärne ğädäti almaştıru küreneşe genä dip belderde.

Ämma Bağdad alınğannnan soñ alar eşlägän ber ay çaması çorda Ğiraqta cinayätçelek ällä ni kimemäde, säyäsi wäzğiättä dä uñay üzgäreşlär bik kürenmi. İldä küpçelekne täşkil itüçe şiği möselmannar citäkçese, 20 yıl ildän çittä yäşäp äle genä Ğiraqqa qaytqan Ayatulla Möxämmät Baqir äl-Xäkim uzğan yäkşämbedä Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtan kitüen, citäkçelekne ğiraqlılarnıñ üzlärenä qaldıruın taläp itte:

AUDİO: Amerikalılar üz illärendä xätta urtaq mädäniätkä iä bulğan İnglizlärneñ citäkçelek itüenä riza bulır ideme? Niçek inde bez yat telgä iä bulğan, tännäre bötenläw başqa bulğan çit il xakimiäten qabul itä alıyq. Äy tuğannar, bez Ğiraq xökümäte bäysez bulğançığa qädär köräşäçäkbez.

Düşämbe könne Bremer isä Bağdadqa kilü belän Ğiraqlılarnı tınıçlandırırğa aşıqtı:

AUDİO: Koalitsiä köçläre Ğiraqnı koloniäläşterergä kilmäde. Bez zalim xakimiäten bärep töşerergä kildek. Anısın bez inde başqardıq. Xäzer bezneñ eşebez Ğiraq xalqına üz yazmışların üz qullarına alırğa, Ğiraqtağı cämğiätne şäxsi irekleklär nigezendä qorırğa, qanun xakimiäten, ber-berlären xörmätlärgä yardäm itü bulaçaq.

Carnergie Fondınıñ Demokratiä häm Qanun Xakimiäte Proyektı mödirlärennän berse Thomas Carothers Bush administratsiäse xäzer Ğiraqta küçeş çorı xökümäte oyıştıru plannarın yañadan küzdän kiçerergä tieşlegen añlıy başladı di. Carothers fikerençä, Ğiraqtağı eş İkençe Bötendönya Suğışınnan soñğı Germaniä häm Yaponiäne tözekländerüdän bötenläy üzgä bulaçaq:

AUDİO: Bu Germaniä belän Yaponiäne tözekländerü kebek bulmayaçaq. Ğiraqta Germaniä belän Yaponiädä bulğan kebek näticäle üzäk xakimiät yuq ide. Bu Ğiraqta berençe märtäbä ilne çınnan da yaxşı idarä itä torğan xakimiät häm xökümät tözü omtılışı bulaçaq. Bu anda däwlät tözü bulaçaq. Häm bu eş anda tulısınça diärlek säyäsi buşlıq çorına turı kilä.

Ğiraqta bärep töşerelgän xökümätkä oppozitsiädäge köçlär bülgälängän yäki distälärçä yıl çittä yäşägännän soñ äle qayta ğına başlağan di Carothers. Anıñ fikerençä, Ğiraqta belemle hönär iäläre Yaqın Könçığıştağı başqa illär belän çağıştırğanda citärlek bulsa da, suğış çorında bulğan talawlar häm xäzerge säyäsi kierenkelek alarğa tiz arada oyışıp näticäle xakimiät tözü häm sänäğätne ayaqqa bastıru mömkinlege birmiäçäk. Carothers Ğiraqta qanunsızlıq xäzer töp qıyınlıq bulıp tora di.

Anıñ süzlärençä, ägär dä ğiraqlılar üz illärendä amerikalılarnıñ buluın telämi ikän, ildäge Amerikan xakimiäten xärbi keşe citäklime, diplomatmı – alarğa barıber. Carothers xärbi Garner urınına diplomat Bremernıñ quyıluın xalıqara cämäğätçelek aldında okkupatsiäneñ yözen almaştıru tırışlığı dip sanıy.

Waşingtondağı Strategik häm Xalıqara Tikşerenülär Üzägeneñ strategik mäs’älälär belgeçe Anthony Cordesman Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta äle dä tärtip urnaştıra almawınıñ säbäben mart ayında suğışnı başlağançığa qädär Ğiraqta başqarası eşneñ külämen döres bilgeli almaw belän añlata:

AUDİO: Açıqtan-açıq äytkändä, ägär dä AQŞ xökümäte agentlıqlarındağı tikşerenü törkemnäreneñ kisätülärenä qarasañ, xatanıñ saqlanu ministrlığında häm Däwlät İminlege Şurasında buluı kürenä. Xezmättäşlek citärlek däräcädä bulmadı häm bez äzer tügel idek. Döresen äytkändä, General Garnernıñ xezmätkärläre citärlek sanda da tügel ide, üz wazıyfaların başqaru öçen alarnıñ mäğlümäte dä yuq ide, tärcemäçeläre dä yuq ide.

Cordesman küp kenä ğiraqlılarnıñ Quşma Ştatlar bezneñ tormışıbıznı yaxşırtırğa telämi, Ğiraq neften alırğa häm Yaqın Könçığışta Amerikan köçlären urnaştırırğa ğına teli dip uylawına amerikannarnıñ buldıqsızlığı ğäyeple di. Cordesman fikerençä, Bush monıñ öçen başqalarnı tügel, üzen ğäyeplärgä tieş:

AUDİO: Minemçä, Aq Yortnıñ häm, açıqtan-açıq äytkändä, prezidentnıñ zur xatalarınnan tağın da berse AQŞnıñ Ğiraqta nişlärgä cıyınuı turında Ğiraqlılarnıñ berni dä belmäwe. Energetika, iqtisad, säyäsi tözeleş öçen bernindi açıq qına plannar da yuq. Näticädä keşelär yäşeren niätlär turındağı farazlarğa ışanıp bette.

Cordesman planlaştıru häm koordinatsiä eşläreneñ naçar oyıştırıluı näticäsendä xätta Bremer kebek bik täcribäle diplomat ta Ğiraqta qıyın xälgä qalırğa mömkin di.

Naif Aqmal, Praga.
XS
SM
MD
LG