Accessibility links

дүшәмбе, 5 декабрь 2016, Казан вакыты 07:29

Ni öçen möhacirlek soñğı yıllarda problemağa äylände? Çitkä kitkän tatarlar millät öçen ni eşli ala?


Soñğı 25 yıl eçendä dönyada möhacirlär sanı ike tapqır artqan. Alğa kitkän däwlätlärdä här 10 keşeneñ berse-immigrant. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ dönyada xalıq sanın küzätep baruçı bülege berençe tapqır migratsiä turında xisap äzerläde. Ni öçen möhacirlek soñğı yıllarda problemağa äylände? Dönyadağı 175 million immigrantnıñ niçäse tatar? Çitkä kitkän tatarlar millät öçen ni eşli ala? Menä bu häm tağın qayber başqa sorawlarğa cawap bügen Möhacirlek: sorawlar häm cawaplar isemle tapşıruda...

Dönyada xalıqnıñ 3%tı-tuğan illärendä yäşämi. İke atna elek Berläşkän Millätlär Oyışması dönyada migratsiä turında berençe xisabın iğlan itep, möhacirlekneñ 21nçe ğasır probleması bulaçağın belderde. Xalıq sanın küzätüçe bülek başlığı Joseph Chamie, telefon aşa radiobıznıñ xäbärçese Donn Hill belän söyläşkändä, kötelmägän ber nindi dä xäl bulmadı, keşelärneñ küçep yörüe ğayät tabiği, dip söyläde: Keşelär, küçep yörep, yaxşıraq mömkinleklär ezli, yäşelräk çiräm, cılıraq klimat, bolar 21nçe ğasırda da däwam itäçäk, di Chamie.

Läkin immigrantlar-küçep yörüçelär genä tügel. Äytik, global säyäsättä bulğan üzgäreşlär arqasında, millionlağan xalıq xäzer möhacir statusında yäşi. İnde 10 yıldan artıq dönya kartasında Sovetlar Berlege digän il yuq. Läkin elek soyuznıñ törle respublikalarında tuıp Rusiä Federatsiäsenä küçkän keşelär-niçä yıllar cafa çigep yäşäw xoquqı ala almıy, “propiska”, birmäs öçen alarnı törle oyışmalarda yörtälär. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ xisabında bu turında da süz bar.

Estoniä, Latvia häm Qazaxstan-dönyada iñ küp immigrant yäşägän 15 däwlät arasında. Sovet çorında biregä ilneñ törle poçmaqlarınnan kilep urnaşuçılar xäzer immigrantlar bulıp qaldı. Sovetlar Berlegeneñ tarqaluı-möhacirlär dönyasına 27 million keşene östägän. Läkin xäzerge immigratsiä turında ni äytelä soñ xisapta… Xäzerge zaman möhacirlären ixtiyac häm täqdim yörtä. Yevropada xalıq qartaya bara dip söylägän idek, şulay itep Yevropa däwlätläre üzlärenä yäş xezmät köçen cälep itä. BMO belgeçe Chamie süzen däwam itep, immigratsiäneñ tağın berniçä säbäben äytep birde: Könçığış Aziä häm Afrika däwlätlärendä xalıq sanı tiz üsä. Üzlärendä eş küp bulsa da, keşelär yuğarıraq xezmät xaqları häm kübräk eş bulğan Yevropa häm Tönyaq Amerika, Australiägä kitergä qarar qıla.

Globalizaitsiä-küçep kitügä etärgän tağın ber faktor. Afrikadağı ber awıl keşeseneñ, kürşesenä qarağanda 1 käcägä kübräk bulsa, şatlanıp üzen bay itep iğlan itep yäşäp yatqan çaqlar tarixqa kerep qaldı inde, di Chamie.

“Kino häm televidenie, gazet häm jurnallar gel tärräqi itkän illärdäge matur tormışnı sürätläp tora. Ğömer buyı tabiğat qazaları, salqınnan, uñışnıñ citeşmäwennän , ildäge tärtipsezleklärdän tuyğan keşelär älbättä şul matur tormışqa omtıla”, di Chamie.

Çitkä kitep yaxşıraq urnaşa alğannar öydä qalğan tuğannarına aqça cibärä başlıy. Monda da soñğı yıllarda iqtisadqa zur tä’sir yasalğan ikän. 2000nçe yılda Albaniä häm Bosniägä şulay çittän cibärelgän aqça –tulayım tabışnıñ 10% täşkil itkän. Berläşkän Millätlär Oyışması fikerençä, möhacirlek problemasın bügenge köndä-işeklärne yabıp quyıp, immigrantlarnı quıp çığarıp qına xäl itep bulmıy. Töptän säyäsätne üzgärtü kiräk.

Britaniädä çığuçı Economist jurnalı da, näq şul uq fikerne yazıp çıqtı. Moña qadär-dönya illäre möhacirlekne ällä ni qayğırtırğa öyränmägän ide. Moña qadär faciğa bulmıy qaldı. Läkin belgeçlär äytüençä, immigratsiä säyäsätenä üzgäreşlär kertelmäsä xällär yaxşığa barmıyaçaq. Tağın ber tapqır isegezgä töşeräm, xörmätle tıñlawçılar, xäzerge çor immigratsiäse turında söylägändä-möhacirlekne tuqtatu turında süz barmıy, alarnıñ cämğiätkä intergratsiälänüen buldıru, menä ni öçen möhim bügen möhacirlek teması…

Tapşırunıñ başında-dönyada 175 million immigrant digän idem. Şularnıñ niçä millionı –tatarlar dip uylıysız, xörmätle tıñlawçılar… Min äle bu sorawğa cawap birä almıym, häm maqsat ta ul tügel. Şunı ğına äytäsem kilä-dönyanıñ qaysı ilenä barsañ da-anda tatar bulmıy qalmas, anısına ışanam. Tapşırunıñ qalğan öleşendä süz tatar möhacirlege, sänğat, immigratsiäneñ yaxşı häm naçar yaqları turında baraçaq. Tatar kompozitorı Mäsxüdä Şämsetdinovanıñ ğailäse, balaları belän Amerika Quşma Ştatlarnıñ Seattle şähärenä küçenep kitüe turında Azatlıq radiosında xäbär itkän idek inde. Tatar xalqı tarala, çitkä kitep üzañın yuğalta digän töşençä xäzerge zamanda inde üz mäğnäsen yuğalta bara. Tatar yırağraq kitkän sayın üz asılın yaxşıraq añlıy başlıy, çönki Rusiädän ayırmalı bularaq-çit illärdä, könbatışta üzeñneñ tatar buluıñ öçen ğorurlanasıñ, iñ möhime-tirä yağıñ sine xörmät itkäne öçen –milläteñne, teleñne häm dineñne xörmät itä. Mäsxüdä xanım Möhacirlek: sorawlar häm cawaplar tapşıruı öçen maxsus äñgämä birde. Anıñ belän xäbärçebez Näzifä Kärimova oçraştı.

...äñgämä...

Tatar kompozitorı-"dönyada ruxi rizıq iñ möhime" disä dä-babaylarnıñ “Dönya balasın rizıq yörtä” digän süze – küçep kitergä etärgän iñ berençe säbäp bula da inde, xörmätle tıñlawçılar… Xäzerge waqıtta törle illärdä yäşäw-aralaşu öçen ber nindi dä problema tudırmıy. Telefon, internet, virtual oçraşular, xatta dönyanıñ ike poçmağındağı ike keşe komputerları qarşına utırıp ber bersen kamera aşa kürep qara qarşı çäy dä eçep utıra ala.

Uzğan ğasır başında kitüçelär arasında faciğale yazmışlar da bulğan. Küptän tügel radiobızğa Törkiädän ber xat kilep töşte, İstanbulda yäşäwçe İbrahim Aqçura Tatarstanda tuğannarın ezli. Süzne Mälikä Basır däwam itä…

Bügenge köndä Törkiädä yäşägän İbrahim Aqçura turında söyläp işetteräsem kilä. Anıñ ätise Mordoviädän 1912 yılda uq Törkiägä mullalıqqa uqırğa kitkän. Revolyutsiä başlanğaç, ul üzeneñ xatının Törkiägä çaqırtıp ala. 1927nçe yılda ğailädä ikençe bala bulıp İbrahim tua. İbrahim abıy inde pensiädä. Xatını anıñ qırım tatarı-Golzärän isemle. İke ulları bar. İkese dä yuğarı belemle,eşlilär. Qazanda tuğannarı bar, alar belän xat alışalar. Tik alarnı närsä borçıy soñ? Xatlarınıñ bersendä İbrahim Aqçura Qazan şähärendä “Qazan möxbire” isemle gäcit çığarğan Yusuf Aqçuranıñ änise Ömmegölsemne üzeneñ söt änise bulğanlığı turında yaza. Yusuf Aqçuranıñ qızı Ülkän xanımnıñ İstanbuldağı telefonın birä.Tatarstanda yäşägän, yäki ilebezneñ qaysı ğına cirendä yäşäsä dä, üzläreneñ tuğannarın ezläp tabasıları kilgänen belderä. Xatında ul bolay yaza: “ ... tuğanım! Min tuğaç äniem naçar xäldä bulğan, anıñ öçen Qazanlı ber xanım, Ömmegölsem isemle, mine imezgän.Ul miña söt äniem bula. Anıñ ire Ali Şärif isemle ide. Alar da äniem kebek Mädinädän kilgännär. Ömmegölsem äniem Qazanğa Şäränğol awılınnan kilgännär. Gölsem äniemneñ änise Azizä, ä ätise Mozaffar isemle ide. Alarnıñ balaları- Arif, Ömmegölsem,Äxmätgäräy, Zäynäp, Xädiçä, Naimä wä Mahisärwär isemlelär . Ömmegölsemneñ familiäse Yunusova bula. Ä Ömmegölsem belän Ali Şärifneñ balaları: Mozaffar, Mostafa. Mökärämä, Yusuf, Xälimä, Äminä. Äminäneñ öç qızı bar. Äminä üze İbrahim abıy belän yäştäş. Äminäneñ balaları da isänlär. Sälam yazarğa quştılar,- di ul. Alar Törkiädä yäşilär. Radio , TV aşa tuğannarın tabıp bulmas mikän? dip yaza İbrahim abıy.

Xörmätle radio tıñlawçılar! Yusuf Aqçuranıñ señlese Äminä xanımnıñ balaları Törkiädä yäşäp, üzläreneñ tuğannarın özelep sağınıp, analarınıñ tuğannarın ezlilär ikän, yärdäm itäse kilä alarğa. Ä Yusuf Aqçuranıñ qızı Ülkän xanım 1925 yıldan uq İstanbulda yäşägänen häm isän-saw ikänen yaza İbrahim abıy. Ägär dä sezgä bu xaqta berär närsä mäğlüm ikän-Yusuf Aqçuranıñ tuğannarı üz ilenä qaytırğa zarığıp , yulın taba almıy ikän, alarğa bulışu bik tä sawaplı eş bulır ide. Bälki “Azatlıq“ radiosı aşa berär tuğanı işeter. Ülkän xanım isän çaqta anıñ belän oçraşıp, anıñ süzlären işetü bäxete, ul üze ber waqiğa –“ ходячая энциклопедия“ belän oçraşu şikelle bulır ide. Äydägez, mömkin bulğança, yärdäm itik. “Azatlıq“ radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


Şunıñ belän Möhacirlek: sorawlar häm cawaplar tapşıruın tämamlıym…

Alsu Qormaş, Praga
XS
SM
MD
LG