Accessibility links

шимбә, 10 декабрь 2016, Казан вакыты 19:35

Küp kenä üzbäk, tacıq balaları öçen eşläw – yäşäw çığanağı


Rusiäneñ xezmät kodeksı 16 yäşe tulmağan balalarnı daimi eşkä alunı tıya. Üzbäkstan häm Tacıqstan qanunnarı da bala xezmäten xuplamıy. Şuña da qaramastan, bu illärdä küp kenä balalar mäktäplären taşlap uramda satu itergä mäcbür.

Audio (bazarda balalar tawışı)

Üzbäkstan häm Tacıqstan bazarlarında bu daimi küreneş: 11-14 yäşlek balalar ike tägärmäçle arba tartıp ikmäk, yäşelçä, başqa törle tawar sata. Kemder maşina yuırğa, kemder başmaq çistartırğa täqdim itä. Şahnoza, 14 yäşlek Düşämbe qızı, üze yäşägän uram poçmağında konfit, kofe sata. Uramda yä bazarda satu itkän başqa balalar şikelle ük, anıñ eşkä kerü turında qäğäze dä, tögäl eş sägätläre dä yuq:

Audio: "Min irtännän alıp kiçke 5-6-larğa qädär korji, vafli, kofe satam. Mäktäpkä yörmim, xäzer min 9-nçı sıynıfta bulırğa tieş. Ätiem wafat bulğannan soñ bez üzebezne üzebez qararğa mäcbür. İke señlem, ike enem bar, alar da uramda satu itä. Könenä 3-4 somoni qazanam, şuña on, başqa azıq-tölek alam."

Üzbäkstan häm Tacıqstan qanunnarı balalarğa awır fizik eş birüne röxsät itmi. Alay da bu qanunnar uquçılarnı mäktäplären taşlap eşkä kitüdän totıp qala almıy. Balalar äytüençä, alarnı uramğa xäyerçelek çığara. Kemneñder atası eş ezläp Rusiägä kitkän, häm ul ğailädä töp aşatuçı bulıp qalğan. Kemneñder ğailäse zur, äti-äniläre balaların aşatıp beterä almıy. Qayberäwlär bu balalarğa tülämilär ikän, läkin alar berqaya da bara almıy, çönki eşläre qanuni tügel. Tacıqstannıñ ber mäktäbendä uqıtuçı bulıp eşlägän Sayora xanım süzlärençä, bu ayanıç xäl berkemne dä borçımıy:

Audio: "Zägif-köçsez balalar qaywaqıt zurlar eşlämägän awır eş eşli. Maşina yua, äniläre belän tazartu eşläre başqara. Arzan bäyägä pıçraq eş eşli. Alarnıñ sälämätlegen berkem qayğırtmıy."

Sayora süzlärençä, uqıtuçılar balalarnıñ mäktäpkä yörmäwenä ällä ni iğtibar itmi. Alay ğına tügel, az xezmät xaqı alğan, uqıtuçılar, uqıçularına iärep şul uq bazarğa eşkä çığa. Düşämbedäge sotsiologiä belgeçe Närgiz Nurullaxuja süzlärençä, sotsial xezmätlär bu wazğiättä berni eşlia almıy, çönki:

Audio: "Däwlätneñ sotsial tüläwlär, balalarğa yärdäm itü öçen aqçası yuq. Elegräk nindider sotsial sitema bar ide, xäzer ul da cimerelde."

Sovet çorınnan qalğan ğädät: Tacıqstan häm Üzbäkstan räsmiläre köz citügä mäktäplärne yabıp, balalarnı mamıq cıyuğa cibärä. Berniçä atna buyı alar qayçaq suı da utı bulmağan qorılmada yäşäp uñış cıya, häm şunıñ öçen bik az xezmät xaqı ala. İke ilneñ dä räsmiläre bu turıda Azatlıqqa äñgämä birüdän baş tarttı. Bala xoquqların yaqlawçılar xakimiätlärne balalarnıñ arzan xezmäten qullanuda ğäyepli. Ämmä uqıtuçı Sayora xanım äytüençä, xakimiätlär bu tänqitlärgä qolaq ta elmi:

Audio: "Ni ayanıç, bu xälgä berkemneñ dä ise kitmi, ata-analar balaların eşkä cibärä. Ul balalarnı nindi kiläçäk kötsen di?"

Düşämbe uramında konfit satuçı qız, Şahnoza süzlärençä, ul kiläçäk turında uylamasqa tırışa. Anıñ eşenä qısılmasalar, ul şunıñ belän bäxetle:

Audio: "Minem ber xıyalım da yuq, di Şahnoza, militsiäneñ qatışuın yaratmıym, alar mine irektä qaldırsın ide. Miña bit aqça eşlärgä kiräk, könenä hiçyuğı 3-4 somoni alıp qaytırğa kiräk."

Şahnozanıñ 3-4 somoni digäne yaqınça ber dollar täşkil itä.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG