Accessibility links

сишәмбе, 6 декабрь 2016, Казан вакыты 21:08

Azatlıq Radiosı 50 Yıllığın Bilgeli...


Bu könnärdä Azatlıq-Azat Yevropa radiosınıñ Pragada urnaşqan baş-fatirında şuşı waqiğağa bağışlanğan çaralar ütä. Atnakiç könne radiobız binasında Azatlıqnıñ yartı ğasır tarıxın çağıldırğan, törle yıllarda Azatlıqta eşlägän şäxeslärneñ, tanılğan yazuçılarnıñ kitap, äsärlären tuplağan kürgäzmä açıldı. Şulay uq, radioda ozaq yıllar eşlägän xezmärkärlärne xörmätläw tantanası ütte. Comğa könne Azatlıqnıñ 50 yıllığına arnalğan konferensiä eşläde...

Azatlıq radiosınıñ elekke Sovet Berlegenä berençe tapşıruwı efirğa 1953 yılnıñ 1 martında çığa. Germaniäneñ Lampertheim şähäre, xäzer inde ul Münxennıñ ber bistäse sanala, menä şul urında urnaşqan radiostansiä başta Osvobojdenie dip atala. Başlap ul urıs telendä söyli, läkin tizdän başqa tellärdä dä büleklär açıla, şul isäptän iñ berençelärdän bulıp, şul uq 1953 yılnıñ 11 dikäberendä tatar-başqort telendä tapşırular başlana.

Ozaq yıllar buyına Azatlıq radiosı elekke sovet berlegendä yäşägän xalıqlar öçen timer pärdä artınnan yañğırağan alternativ fiker çığanağı bulıp tora. Sovet xakimiätläre anı berençe minutlardan uq tomalıy başlıy. Bu tomalawlar 1988 yılğa qädär däwam itä.

1976-da Azatlıq radiosı şulay uq, 50nçe yıllar başında oyışqan, könşığış Yevropanıñ 5 ilenä tapşırğan Azat Yevropa radiosı belän berläşä. Berlin diwarı häm Sovet berlege cimerelep, Könçığış Yevropada demokratiä urnaşa başlağaç, radionıñ wazifası inde ütälde anı yabırğa bula digän täqdimnär äytelä başlıy. Ämmä küp kenä illärdä demokatiäneñ äle dä zägif xäldä buluın iskä alıp quşma Ştatlar kongressı radionıñ çığımnarın qısqartıp, tözeleşen üzgärtep bulsa da anı saqlap qalırğa qarar itä. 1995tä Çexiäneñ ul çaqtağı prezidentı Vaclav Havelnıñ çaqıruwın qabul itep Azatlıq-Azat Yevropa radiosı Pragağa küçenä.

Pragada radionıñ yaña tormışı başlandı diärgä bula. Soñğı berniçä yılda berniçä yaña bülekçä açıldı, şul isäptän Äfğan, Ğiraq, Farsı, Tönyaq Kavkaz redaksiäläre. Bügenge köndä radio 34 teldä söyli, häm bu nisbättän üzenä kürä unikal mäglümät çarası bulıp tora. Şuşı yaña sifatında da radio demokratiä qimmätläre, etnik häm dini çıdamlıqqa nigezlängän irekle cämgiät üsterü missiäsen däwam itä.

Comğa könne ütkän konferensiädä Azatlıq-Azat Yevropa radiosı prezidentı Tom Dine radionıñ kiläçäge, anıñ aldında torğan maqsatlar turında söyläp, bolay dide:

Audio: "Azatlıq radiosı elek niçek kiräk bulğan bulsa, bügen dä şul uq däräcädä kiräk. Şäxesne kimsetü, säyäsi häm iqtisadi üterülär, millät-ara suğışlar, korrupsiä, senzura, xäyerçelek, azçılıqlarnı qıyırsıtu, tupas cämğiätlär – bu närsälär uraq belän çükeç yuqqa çığu belän genä yuqqa çıqmadı."

Konferensiädä küp kenä bilgele şäxesär qatnaştı. Şul isäptän, Keşe xoquqların yaqlawçı xalıqara Heslinki federatsiäse prezidentı Ludmila Alekseeva, Ukrainanıñ elekke premier-ministrı Viktor Yuşçenko, Belarus opozitsiäse citäkşese Stanislav Şuşkeviç, Çexiä tışqı eşlär ministrı Cyril Svoboda, Rusiäneñ elekke parlament räise Ruslan Xasbulatov, Qırım tatarlarınıñ milli xäräkät citäkçese Mostafa Cämilev. Belüegezçä, bezneñ tatar-başqort redaksiäse qırım-tatar telendä dä tapşırular äzerli. Möstafa äfände üzeneñ çığışında atnasına 16 minut bulğan bu tapşırularnı kimendä 4 tapqır arttırırğa çaqırdı. Konferensiädä çığış yasawçılar arasında Rusiäneñ Tatar milli mädäni avtonomiä citäkçese Rimzil Väliev tä bar ide. Şuşı çığışına qädär bez Rimzil äfände belän qısqa ğına äñgämä qorıp aldıq:

Audio

Konferensiädä barlığı 5 seksiä eşläde. Rimzil äfändeneñ çığışı Azatlıq häm möstäqillek digän bülektä yañgırasa, Dim häm mägrifät bülegendä Kärim Kamal Cäditçelek xäräkäte turında çığış yasadı. Konferensiäneñ eşe zamana taläplären iksä alıp häm kiläçäkkä küz atıp, Media häm İnternet turında söyläşü belän tämamlandı. Şimbä könne idä Azatlıq-Azat Yevropa radiosı belän xezmättäşlek itkän, bezneñ tapşırularnı retranslatsiä itüçe radiostansiälär belän berlektä eşlekle söyläşü ütäçäk.

Ali Gilmi, Praga
XS
SM
MD
LG