Accessibility links

шимбә, 3 декабрь 2016, Казан вакыты 07:43

Ğıraqlılar Latin Amerika illärennän sabaq ala alamı?


Saddam xakimiäte däwrendä yuğalğan keşelär yä törmälärgä yabıldı yä dä üterelde dip farazlana. Xäzer kümäk qäberleklärneñ tabıluı belän nixäyät yuğalğan keşelärneñ yazmışı öyräneläçäk. Ğıraqta yuğalqan keşelär turındağı mäqalälär serieseneñ sonğısında bez ğıraqlılar ,aftokratik rejimnardan qotılıp äle dä yuğalğan keşelär mirası belän eş itkän Latin Amerika illärennän nindi sabaq ala alalar digän mäsälägä tuqtalmaqçıbız.

Könyaq Amerikanıñ bik küp illäre äle dä aftokratik rejimnar mirası belän köräşä. Alarnıñ kübesendä oyıştırılğan döreslek ,tatulaşu komissiäläre ütkändäge rejimnıñ ezrlekläüläre bigräk tä yuğalğan keşelär belän eş itä. Näticälär törle bulsa da , küçeş çorındağı Ğıraq yustitsiäse öçen sabaq bula ala. Sonğı ike distä yılda Dönya buylap 20dän artıq döreslek-çınbarlıqnı ezläü komissiäse oyıştırıldı. Könyaq Afrikada aparteid rejimınıñ ezärlekläülären açıqlau öçen 1990nçe yıllar urtasında anda komissiä eşli başladı. Ğıraq öçen bälkim dä Guatemalanıñ ütkändägene öyränü komissiäse yaxşıraq ürnäk bula alır ide. Ul 200meñ keşeneñ ülgän yäki yuğalğan 36yıldan artıq däwam itkän watandaşlar suğışın betergän tınıçlıq kileşüeneñ ber öleşe bularaq 1997nçe yılda oyıştırıldı. Komissiä 18ay eşlägännän soñ1999nçe yılda Guatemala armiäsen sivillärne üterüdä ğäyeplägän xisabın iğlan itte. Komissiäneñ däwlät 1981 belän 83nçe yıllar arasında Mayan xalqı törkemnärenä genosid oyıştırdı dip belderüe in kisken näticä bulıp tora . Bu kommisiä Könyaq Afrika komissiäse kebek sensatsiägä säbäp bulmadı. Guatemala panele cämäğätçelekkä açıq tıñlaular ütkärmäde , mätbuğat ta şau şu quptarmadı häm ul ayrım şäxeslärneñ isemnären dä iğlan itmäde. Foreign Affairs jurnalınıñ ölkän muxarrire , keşeçelekkä qarşı cinayät vä suğış cinayätläre expertı Jonathan Tepperman (audio) Komissiäneñ ber kemne dä cäzağa tartmawı näticäsendä, Guatemala xäzer yañadan äle küptän tügel genä çıqqan gagsterlek yulına kerep bara. Qanun tärtip urnaştıru irekle vä açıq cämğiätkä küçü şulayuq ütkändäge rejim qorbannarın bıraz bulsa da yuatu öçen mäxkämälärneñ qarar çığaruı bik bik möhim . Tepperman bu tör komissiälär ütkändäge rejim citäkçelärenä cawaplılıqtan qotılu , qaçu yulı birmäskä tieş , Könyaq Afrika komissiäseneñ küpkä kübräk uñışlı buluınıñ ber säbäbe , anıñ mäxkämägä çaqıru , dokumentlarnı ezläü , konfiskatsiäläü häm isemnärne atau xoquqı bar ide , ägär dä andıy komissiälär döres oyıştırılsa bik tä faydalı bula ala ämma çınbarlıq şul ki alar mäxkämä tügel dip söyli Tepperman.Latin Amerikada küçeş çorı yustitsiäseneñ in sonğı täcribäsen Peruda küräbez. Çınbarlıq vä tatulaşu komissiäse berençe märtäbä könyaq Amerikada tıñlaular ütkärä. Häm ul küp kenä mäsälälärne prokuraturağa tapşırğan. Komissiä terror törkemnäre häm xökümät mäxsus köçläreneñ 1980 belän 2000nçe yıl arasındağı ezärlekläüläre turında dälil, mäğlümät tuplau mäqsatında ike yılda 18meñ keşe belän ängämä ütkärde. İntervyular komissiägä ülgän yuğalğan keşelär sanın 40meñ belän 60meñ arasında dip bilgeläüdä yardäm itte . Bu turıda sonğı xisab cäyen iğlan itelä. Küptän tügel genä BMOda ütkärelgän press konferensiädä komissiä äğzası Sofia Macher tırışlıqlarıbz Peru cämğiätendä fundamental üzgäreşlär öçen nigez bulır digän ömed belderde. Sofia Macher (audio) köçqullanu qorbannarınnnan tuplanğan şähädätlär bezneñ öçen öleşçä reparatsiä bulıp tora.Çınbarlıq şul ki şähädätlärne cıştıru ildä xalıq başınnan kiçkännärne tanu ,raslau bulıp tora. Bilgele qayber xoquqlar ğına bozılmadı ä qorbannarnıñ awızları yabıldı häm tamğalandı. Tepperman Latin Amerikanıñ yaqın tarixı keşelärneñ küpläp yuğalu probleması çitkä qağılsa, tikşerelmäsä cämğiävi problemalarnıñ qalaçağın kürsätä di, misal öçen Argentinada 1976 belän 83nçe yılllar arasındağı ''pıçraq suğış'' waqıtında yuğalğan 30meñ çaması keşeneñ yazmışı cünläp tikşerelmäde. Ämma Argentinanıñ yaña prezidentı Kirchner ütkän belän eş itergä teläwenä basım yasadı. Ul yuğarı mäxkämä sonğı 10yılda iğlan itkän yarlıqau , amnesty qanunnarın konstitutsiägä qarşı dip iğlan itsen digän teläk belderde. Argentinada 20yıl elek diktatura cimerelgännän soñ, sivil xakimiätlär tikşerü komissiäläre oyıştırdı, xärbi huntanı cawapqa tarttı .Ämma bu prosess , ekonomik krizislar xakimiätkä kilgän xökümätlärneñ keşe xoquqların bozuçılar öçen iğlan itelgän yarlıqaularnı raslauı belän ähämiäten yuğalttı .

färidä xämit, praga
XS
SM
MD
LG